ચોર્યાસી લાખ ફેરા : એક નવુ વિશ્લેષણ

ચોર્યાસી લાખ ફેરા  –  નાના હતા ત્યારથી આ વાત મોટેરાઓ દ્વારા, કહેવાતા ધર્મોપદેશકો દ્વારા અને જે જે “સંતો”ના સંપર્કમાં આવતા તે બધા દ્વારા આ વાતનું સ્મરણ કરાવવામાં આવતું. કોઈ રીતે સમજાતુ નહિં કે આપણે આવતા જન્મે કોઈ બીજા જ પ્રાણી-પક્ષી-જળચર કે કીટકનો જન્મ લઈશુ અને પછી પાછો ક્યાંક ને પછી ક્યાંક.. કદાચ કોઈ અન્ય જાતિના માણસોમાં વગેરે વગેરે. તેમાંય વળી વિજ્ઞાન ભણ્યા, અને ઉત્ક્રાંતિ વિષે જાણવાનો બહુ શોખ, માટે ડાર્વિનને તો બહુ ફેંદી નાખ્યો. માળુ ક્યાંય સમજ ન પડી, અને કોઈ કાળે મગજમાં તાળો ન મ્ળ્યો કે કોઈ માણસ મરી જાય એટલે કાચબાનો જન્મ થઈ શકે કે પછી સસલો પણ બની શકે; તો મચ્છર, માંકડ કે ચાંચડ પણ બની શકે!!

તેની સાથે-સાથે ભારતિય દર્શનશાસ્ત્રોમાં કહેલી બીજી ઘણી વાતો વિષે પણ જાણવાનું ચાલુ હતુ; અને તેનું વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષ્ણ કરવાની પ્રક્રિયા આપોઆપ થઈ જતી. જેમકે, ગણિતના ઉટપટાંગ દાખલા, સમીકરણ, સિધ્ધાંતો અને ‘પાઈ’ જેવા અચલાંકોની કિંમત… આ બધી બાબતો પર બનેલા શ્લોકોનો સાચો મર્મ સમજાયો ત્યારે લાગ્યુ કે આતો શુધ્ધ જ્ઞાનની વાતો છે; ક્યાંય લખ-ચોર્યાસી જેવા હવાઈ તુક્કાની વાત જ આવતી નથી. તે ઉપરાંત ભારતિય શૈલીથી બનાવવામાં આવતા મંદિરો, વેદીઓની બનાવટ, અને તેમાં રહેલુ સુક્ષ્મ ગણિત, ત્રિકોણમિતિ, ભુમિતિ અને તેનો અવકાશી ગણિત અને અવકાશી-ત્રિકોણમિતિ સાથે મેળ પાડવો; સમયનું ચોક્કસ આકલન. ગ્રહોની ગતિનું સચોટ ગણિત. વાસ્તુશાસ્ત્ર (Architecture), ત્રિકોણમિતિ(trigonometry), ભૂમિતિ(Geometry) અને આવી કેટલીય બાબતોમાં અતિવિકસીત તત્વજ્ઞાનીઓ અને વિજ્ઞાનીઓ લખ-ચોર્યાસી જેવું તૂત કેવી રીતે ચલાવી શકે?? તો પછી શું તેની પાછળ કોઈ ગૂઢાર્થ હશે? કે પછી સાંકેતિક ભાષામાં કંઈ કહેવાયેલું હશે? ચગડોળે ચડી જવાય તેવું છે.  (મારું દ્રઢપણે માનવું છે કે ભારતિય દર્શનોમાં કહેવાયેલી વાતો જે તે સમયના સંદર્ભની વિજ્ઞાનની વાતો છે; તેને ઠોસ આધાર છે; કોઈ કપોળ કલ્પિત વાતો નથી. હા, તેને વર્ણવવા માટે ક્યારેક સંકેતોનો ઉપયોગ કરો હોઈ શકે કે પછી સામાન્ય જનને સમજાય તે માટે લોક્ભોગ્ય દ્રષ્ટાંતો આપીને અઘરી વાતનો ઉલ્લેખ કર્યો હોય.) આવી આધાર વગરની વાતને માનવા મન તૈયાર થતુ નથી

વેદવ્યાસ જેવા અતિજ્ઞાની એ પણ મહાભારતની રચના કરતી વખતે ભગવદગીતામાં શ્રીકૃષ્ણને મુખે આ શબ્દો મુક્યા છે – “બહૂનિ મે વ્યતિતાનિ જ્ન્માનિ તવ ચાર્જુન| તાન્યહં વેદ સર્વાણિ ન ત્વં વેત્થ પરન્તપ||” ( અધ્યાય ૪; શ્લોક ૫) “હે પરંતપ, તારા અને મારા ઘણા જન્મો થઈ ચૂક્યા છે. તે બધાને તું નથી જાણતો પણ હું જાણુ છુ.” — આ વાત એક કોયડો જ છે!!! કોઈના ઘણા બધા જન્મ કેવી રીતે હોઈ શકે?? અને જો હોય તો તેની આધારભૂત જાણ કેવી રીતે કરવી?? પુનર્જન્મ(!!) કેવી રીતે સાબિત કરવો? મર્યા પછી જ આની ખબર પડે અને મર્યા બાદ તો વ્યક્તિ ગમે તેટલું કરવા ધારે તો પણ તેણે બળી કે સુકાઈ કે દટાઈ કે પછી ખવાઈ જ જવાનું હોય છે!!

શું પુનર્જન્મ કે પછી; ચોર્યાસી લાખ ફેરાની વાત લોકોને માત્ર સારા કર્મો કરવા માટે પ્રેરણા દેવા પૂરતુ જ કરવામાં આવી હશે? પણ તેને માટે “ચોર્યાસી લાખ”નો આંકડો કેમ પસંદ કરવામાં આવ્યો? શું તે સમયના વૈજ્ઞાનિકો એ પૃથ્વી પરની બધી જ જીવીત પ્રજાતિઓ : પ્રાણી-પક્ષી-જળચર-કિટક-વનસ્પતિ : ની ગણતરી કરી હશે? કે પછી સાવે-સાવ ટાઢા પહોરની ગપ!!!

અને જ્યારે પ્રજાએ (એટલે કે ભક્તોએ)આ વાત (પુનર્જન્મની વાત) માની લીધી તો પછી આ પુનર્જન્મની વાતને “આત્મા” વગર તો કોઈ આધાર જ ન રહે!! જો વ્યક્તિ મરી જ જતો હોય તો પુનર્જન્મ વખતે કોણ પાછુ આવે છે?? આત્માની કલ્પના સિવાય તો પુનર્જન્મની (અને લખ-ચોર્યાસીની) વાતને કોઈ આધાર જ ન રહે!! હં…. તો હવે મેળ બેસી જાય; આત્માની કલ્પના આવવાથી; નવા જન્મની સાથે-સાથે ઘણું બધુ તેને નામે ચડાવી દેવાય; જેમ કે કર્મ અને કર્મનો આખે-આખો ટોપલો. અજર-અમર (નૈનં છિન્દન્તિ…. યાદ છે ને!!) આત્મા કર્મના સિધ્ધાંત ઉપરાંત પણ ઘણા બધા “હોઈપોથેસીસ”ને “થીયરી” બનાવવામાં મદદ રૂપ થાય છે. આત્માની પરિકલ્પના વિષે જેમ-જેમ વિચારતા જાવ તેમ-તેમ તમને ‘આત્મા’ની પરિકલ્પના ખરેખર અદભૂત અને રોમાંચક લાગશે. જેમ વર્તુળનું ક્ષેત્રફળ શોધવાનુ સૂત્ર મેળવવાના અગણિત પ્રયાસોને અંતે ‘પાઈ’ (pi, p) જેવો અચલાંક શોધ્યો અને કંઈ કેટલીય ગણતરીઓ આસાન થઈ ગઈ. તે જ રીતે “આત્મા” તત્વની પરિકલ્પના કરવામાં આવી (શોધ કરવામાં આવી તેમ ન કહેવાય કારણ કે તેની સ્પર્શી-દેખી-સૂંઘી શકાય તેવી શોધ હજુ સુધી થઈ શકી નથી!!) અને કંઈ કેટલાય પ્રશ્નોનો હાથવગો ઉત્તર મળી ગયો.

ચાલો થોડુ આપણુ સામાન્ય તર્ક લડાવી એ… ખાસ કરીને આ મૃત્યુ અને પુનર્જન્મની વાતે તો સંપૂર્ણ તાળો મળી ગયો. કેમકે મૃત્યુને માત્ર શરીરનો અંત તરીકે ઓળખવામાં આવ્યુ અને આત્મા આ શરીરમાંથી બીજા શરીરમાં ચાલ્યો જાય છે; આ આત્મા મરી નથી શકતો; બળી નથી શકતો વગેરે.. વગેરે.. જો આત્મા અમર હોય તો જ પુનર્જન્મ થઈ શકે. અને જો પુનર્જન્મ થતો જ હોય તો તેને પછી માનવો નો માનવોમાં અને પ્રાણીઓનો પ્રાણીઓ સુધી જ કેમ સિમિત રાખવો જોઈએ? માટે કલ્પના આગળ વધારી; આત્મા તો બધાનો એક સરખો જ છે; કોઈ પણ આત્મા ક્યાંય પણ ઇન્ટર-ચેઈન્જ થઈ શકે. ઘોડો હોય તે મર્યા પછી કાબર બની જાય અને ગરોળીનો મગર બને; સાપ મર્યા પછી અમેરિકન બનશે અને જર્મન ફરીથી આંદામાનમાં જન્મ લેશે. આ આત્માની હેર-ફેર ગમે ત્યાં થઈ શકે… પણ સૌથી અગત્યનો પ્રશ્ન.. આ નક્કી કોણ કરે? તો તેને માટે તો ભગવાન હાથ વગા હતા જ – કારણ કે, ભગવાનનું લોકો સ્મરણ કરે (એટલે કે સારી નીતિ-નિયમો વાળી જીંદગી જીવે) તે માટે તો આ આત્માની પરિકલ્પના હતી. તો, આ નક્કી કરવાનો અધિકાર ભગવાનનો (જેને કદાચ આ કારણે જ પરમ્ – આત્મા એટલે કે પરમાત્મા કહેતા હોઈશું) કે કોણ મર્યા બાદ ક્યાં જશે. પણ, આ નક્કી કરવા પાછળનું ભગવાનનું લોજીક શુ? સાવ સીધો જવાબ – કર્મ!! હવે પૂરેપૂરો તાળો મળી જાય. જો સારા કર્મ કરો તો ભગવાન ખુશ થાય અને તમારો આત્મા પુનર્જન્મ વખતે વધારે સારી જગ્યાએ જઈ શકે. એટલે કે શુદ્ર તેના પુનર્જન્મમાં બ્રાહ્મણ થાય અને બ્રાહ્મણ બ્રહ્મર્ષિ થઈ શકે. પણ જો કર્મ કરવાનુ ધ્યાન ન રાખે તો?? તો તો તેની પદોન્નતિ થવાને બદલે નીચ ગતિ થાય. એટલે કે બ્રાહ્મણને ગધેડો પણ થવુ પડે!! હવે મોટો સવાલ એ આવે કે અતિ મહાન આત્મા જેણે જન્મો-જન્મ સારા જ કર્મો કર્યા અને ધીમે-ધીમે અતિ ઉચ્ચકુળ-જાતિમાં જન્મ લીધો; અને ત્યાં પણ સારા જ કર્મ કર્યા તો તેનું શું. હવે, અહિ તાળો મળવો મુશ્કેલ થઈ પડે છે; આખી વાતનો ગોટો વળી જાય. એક નવા અચલાંકની જરૂર છે; એક નવી પરિકલ્પનાની જરૂર છે.. આ પરિકલ્પના કરી પરમધામના રૂપમાં. અથવા સ્વર્ગ કે પછી જન્નતના રૂપમાં. મતલબ કે સ્વર્ગ એ કોઈપણ આત્માનું છેલ્લુ લક્ષ્ય!! કોઈ-કોઈ ફીરકાઓએ પોતાના પરમધામની કલ્પનાને સ્વર્ગથી પણ બહેતર બતાવી. તેમનું કહેવાનુ છે કે સ્વર્ગમાં તો આત્મા મોજ-મજા કરે અને પોતાના કર્મો વાપરે (જેમ ડીઝની લેન્ડમાં જઈને તમે પોતાની કમાણી વાપરો તેમ) જ્યારે કર્મો ખુટી જાય એટલે પાછો જન્મ લેવો પડે અને કર્મો કમાવવાની ક્રિયા ચાલુ થાય. જ્યારે પરમધામ તો એવું કે ત્યાં ગયા પછી પાછુ જ ન આવવુ પડે; આત્મા પરમાત્મામાં વિલિન થઈ જાય!! સુંદર કલ્પના અને ઘણું જ ઉચ્ચકોટીનું ગાજર… દરેક માનવીને દોડવાની મજા પડે તેવું. એક વાર એટલા બધા સારા કર્મો કરી લો કે પછી કર્મો કમાવવાની ઝંઝટમાંથી કાયમી મુક્તિ!!

હવે આપણી સામાન્ય વૈજ્ઞાનિક સમજ પ્રમાણે આત્માની; પરમાત્માની અને આત્માનું પરમાત્મામાં વિલિન થવાની વાતને વિચારીએ. આત્મા એટલે?? મારા જેવો સામાન્ય બુધ્ધિ ધરાવતો માણસ શું સમજી શકે? હું માનું છું કે આત્માની પરિકલ્પના આપણી લાગણીઓના “લોચા”ની કલ્પના છે. મનુષ્ય શરીરમાં (અને તે જ રીતે કોઈપણ જીવિત કે અજીવિત ચીજ-વસ્તુમાં) સૌથી વધારે અસ્પષ્ટ અને સમજવા માટે અત્યંત જટીલ કંઈ પણ હોય તો તે આ લાગણીઓ છે (કે પછી કહી શકાય કે હતી; કારણકે આપણે માનવ મગજમાં થતા રાસાયણીક અને વિદ્યુતિય ફેરફારોને આધારે લાગણીઓનો તાળો મેળવવાની શરૂઆત કરી દીધી છે). માટે લાગણીઓની વ્યાખ્યા કરવા માટે કંઈક જોઈએ. આત્માની પરિકલ્પના તેમાં ફીટ બેસતી હતી; દરેક લાગણીઓ ના ઘોડાપૂરમાં પણ જો કોઈ સ્થિર રહી શકતું હોય તો તે આત્મા છે. એટલે કે વ્યક્તિ-માનવીને કંઈ પણ અનુભવાય તેને માટે તેનું શરીર જવાબદાર છે; આત્મા નહિં. લાગણીને આપણે (જે તે સમયે) સંપૂર્ણપણે નહોતા સમજી શક્યા પણ એટલુ તો સાબિત કરી જ દીધુ કે લાગણીઓનો અનુભવ શરીર દ્વારા જ થાય છે; અને આપણે આપણા શરીરને એ પણ સમજાવવું રહ્યું કે સારી કે ખરાબ જે કોઈ લાગણી અનુભવાય છે તેની કોઈ અસર તેના મૂળ-તત્વ એવા આત્મા પર નથી થતી!!

જો આપણું શરીર (જે પ્રમાણે આપણે અત્યારે જાણીએ છીએ તે પ્રમાણે) ત્રણ મૂળભૂત કણો (ઈલેક્ટ્રોન, પ્રોટોન અને ન્યુટ્રોન) અને ચાર મૂળભૂત શક્તિઓ (સ્ટ્રોંગ ફોર્સ,  ઈલેક્ટ્રો-મેગ્નેટીક ફોર્સ, વીક ફોર્સ અને ગ્રેવિટેશનલ ફોર્સ) થી જ બનેલુ છે (કારણ કે બ્રહ્માંડમાંનો દરેક પદાર્થ તેનાથી જ બનેલો છે) તો આ કણો જ્યારે એક બીજાથી છૂટા પડી જશે ત્યારે આપણે પણ વિલિન થઈ જઈશુ અને જ્યારે આ મૂળભૂત શક્તિઓ તેનો પ્રભાવ દાખવવાનું બંધ કરી દેશે ત્યારે આપણું અસ્તિત્વ નહિ રહે. (ક્વૉન્ટમ્ ભૌતિકી મુજબ – ખરેખર તો જ્યારે આ ચાર મૂળભૂત શક્તિઓ પોતાનો પ્રભાવ ખતમ કરી દે ત્યારે મૂળભૂત કણો પણ અસ્તિત્વમાં ન રહે!!) મતલબ કે આપણા બધા કર્મો પરવારી જાય અને આત્માનું પરમાત્મામાં વિલિનીકરણ થઈ જાય. આવું ક્યારે બને? સ્ટ્રોંગ ફોર્સ કોઈપણ પરમાણુની નાભીને જકડી રાખે છે. એટલેકે તે પ્રોટોન-પ્રોટોન વચ્ચે થતા અપાકર્ષણની વિરૂધ્ધ તાકાત કરીને પ્રોટોનને એકબીજા સાથે જકડી રાખે છે અને નાભીને સલામત રાખે છે. તેનુ વિરોધી બળ ‘વિતરાગ’નું છે – વિતરાગ પેદા થતા આત્મા કોઈ રીતે જકડાઈ નહી રહે અને સ્ટ્રોંગ ફોર્સ ખતમ થતા નાભીનું અસ્તિત્વ નહિં રહે. ઈલેક્ટ્રો-મેગ્નેટીક ફોર્સ એટલોતો તાકતવર છે કે તેની સામે બીજા ફોર્સ નગણ્ય છે. પરમાણુના અસ્તિત્વને ટકાવી રાખવામાટે ઈલેક્ટ્રો-મેગ્નેટીક ફોર્સ સૌથી વધારે જવાબદાર છે. કોઈપણ મૂળભૂત તત્વમાં ઈલેક્ટ્રીક ચાર્જ રહેલો હોય છે અને તેનો ગુણધર્મ છે કે સમાન ચાર્જ વચ્ચે અપાકર્ષણ થાય અને અસમાન ચાર્જ વચ્ચે આકર્ષણ થાય, ક્રોધ અપાકર્ષણ પેદા કરે અને કામ આકર્ષણ પેદા કરે. બંને પર કાબુ મેળવીએ તો ઈલેક્ટ્રો-મેગ્નેટીક ફોર્સનો છેદ ઊડી જાય. વીક ફોર્સ (ક્ષીણ શક્તિ) ન્યુકિયર પાર્ટીકલના ક્ષીણ થવા માટે કારણભૂત હોય છે. તેના લીધે જ પ્રોટોનનું સ્વરૂપ બદલાઈને ન્યુટ્રોન થાય છે જેને લીધે હાઈડ્રોજનનું ડ્યુટેરિયમમાં રૂપાંતર થાય છે અને તેને લીધે જ સૂર્ય જેવા તારાઓની ભટ્ઠી ચાલતી રહે છે. આપણી અંદર રહેલ આંતરવાસના આપણો વીક ફોર્સ છે. તેને ખતમ કરવો જ રહ્યો. ગ્રેવિટશનલ ફોર્સ કે ગ્રેવિટી એટલે આપણું અભિમાન. અભિમાનથી પર થઈ જઈશું તો હળવાફૂલ થઈ જઈશું. ( આ બધી મારી નરી કલ્પના છે; તેને કોઈ પ્રાયોગિક આધાર નથી, માટે જેમનુ તેમ માની ના લેવુ)

આ એક કલ્પના માત્ર છે!!!  ઉપર જણાવેલા મૂળતત્વ વિષે જો વધારે ઊંડાણથી વિચારો તો તરત જ તાળો મળે કે આ મૂળતત્વ તો આપણે પોતે જ!!… એટલે કે આપણું વિચાર કરી શકતું, તર્ક કરી શકતું આંતરમન પોતે જ આ મૂળ તત્વ છે. ક્યારેક એકલા બેઠા-બેઠા એ અચાનક હરખાઈ જાય છે અને ક્યારેક અત્યંત દુઃખી થઈ જાય છે!! આ જ તો આપણુ મૂળ તત્વ છે; જેને આપણે આપણી અંદર જ હમેશા શોધ્યા કરીએ છીએ અને વારે-વારે ખોઈ દઈએ છીએ. તેની માત્ર ક્ષણભર અનુભૂતિ થાય તો પણ પરમ આનંદ થઈ જાય છે અને આ આનંદ દુન્યવી નથી હોતો!! (એટલે કે દુનિયાની મોજ-મજાની ચીજોમાં આવે તેવો નથી હોતો). આ આનંદની ક્ષણ લંબાઈને જીંદગી ભરની થઈ જાય તેને જ કદાચ મુક્તિ કહેતા હશે. લખ-ચોર્યાસી ફેરા માંથી મુક્તિ!!

ગૌ-રક્ષા vs ગૌ-માંસ ભક્ષણ

તાજેતરમાં કૉંગ્રસના નેતાઓ દ્વારા કર્ણાટકની ચૂંટણી સંદર્ભે જોર-શોરથી કરવામાં આવેલી ગૌ-વંશ વધ નિષેધને ઉઠાવી લેવાની જાહેરાત; તેના સંદર્ભમાં જાણીતા સમાચારપત્રામાં શ્રી સંજય વોરાનો પિન્ક રિવોલ્યુશન પરનો લેખ અને ફેસબુક મિત્ર ભસ્માંગ ત્રિવેદીએ મારી ટાઈમલાઈન પર તે વિષે ઘણી ઝીણવટભરી આંકડાકીય માહિતી સાથે મુકેલી પોસ્ટના સંદર્ભમાં..

માંસ ખાવુ – ન ખાવુ; ગૌમાંસ ખાવુ કે સુવ્વરનું માસ ખાવુ કે પછી માત્ર સી-ફૂડ ખાવુ તે દરેક વ્યક્તિની વ્યક્તિગત તેમજ તેના ડાયેટીશીયનને લગતી બાબત છે. તેને વિષે કોઈ ચર્ચા ન હોય. મેં કેટલાય હિંદુઓને મજેથી બીફ ખાતા જોયેલા છે; અરે નખશીખ કર્ણાટકી હિંદુ પોતાના ઘરે ગાયની જીભની સ્વાદિષ્ટ વાનગી બનાવતા અને તેને ટેસથી આરોગતા તે પણ મેં નોધ્યુ છે. કેટલાય મુસ્લિમોને મેં પૉર્ક ખાતા ભાળ્યા છે!! અને મારી પૂર્ણ સભાનતાને લીધે મેં ક્યારેય ભૂલથી પણ માંસાહાર કર્યો નથી.

વ્યક્તિગત રીતે કહું તો મને ગાયની કતલ થાય તેથી કોઈ “ફેર પડતો નથી”. મારી પાસે આવતુ દૂધ ભેંસનુ હોય છે તેમ મારુ માનવુ છે; પણ જો તેમાં ગાયનું કે બકરીનું કે ઊંટડીનું પણ દૂધ ભેળવી દીધુ હોય તો મને કોઈ જ રીતે ખબર પડી શકવાની નથી. બીજી બધી મિલ્ક પ્રોડક્ટ્સ માટે તો ગમે તેવો ઍક્સપર્ટ હોય તો પણ દૂધની ભેલસેળનો ફેર પારખી શકે તે વાતમાં માલ નથી!! મારે અને ગાયને માત્ર ડેરી પ્રોડક્ટસ્ પૂરતો જ સંબંધ!! તેથી ગાયની કતલ થાય તો મારી જીવન શૈલી; મારા ખાન-પાન ને મારા સામાન્ય જીવનમાં દેખીતી રીતે કોઈ જ ફરક પડતો નથી તેમ કહી શકાય.

હિંદુ ધર્મના મૂળમાં જઈએ (એટલે કે મૂળ હિંદુ ધર્મ સુધી જઈએ) તો તેમાં ગાયનું માતા તરીકેનું કોઈ સ્થાન હોય તેમ જણાતુ નથી. તેનાથી ઉલટું કેટલાક (હીન-લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવામાટેના) યજ્ઞોમાં તો અનેકવિધ પ્રકારના પ્રાણીઓનું બલિદાન આપીને જ પૂર્ણાહૂતિ કરવામાં આવતી હતી તે સુવિદિત છે-આમ હિંદુઓમાં ધર્મ સાથે નહીં તો ધાર્મિક વિધીઓ સાથે પણ પ્રાણી-વધ સંકળાયેલો જ હતો. વળી જેમ દુનિયાની લગભગ બધી જ પ્રજા માંસાહારી છે તે પ્રમાણે ભારતની પ્રજા પણ સ્વાભાવીક રીતે જ (એટલે કે ઉત્ક્રાંતિના ક્રમ મુજબ) માંસાહારી હોવાની પુરતી શક્યતા જ નહિં પણ ચોક્કસથી હતી જ તેમ ખાતરી પૂર્વક કહી શકાય. માંસાહારમાંથી પાછા ફરવાનું (અને સંપૂર્ણ શાકાહાર તરફ વળવાનુ) મૂળ કારણ માત્ર અને માત્ર હિંદુ ધર્મની આડ પેદાશ જેવા બૌધ્ધ અને જૈન ધર્મ જ હોય તે પૂરી રીતે સંભવ છે. તેમાંય બૌધ્ધ ધર્મને પણ કંઈક અંશે આમાંથી બાકાત રાખી શકાય; કારણકે દુનિયાના સૌથી પ્રખર માંસાહારી તેવા જાપાની નાગરીકો બધી જ રીતે બૌધ્ધ ધર્મને વરેલા છે અને તે છતાંય માંસાહારી જ છે!! આમાં છેલ્લો-છેલ્લો ઉમેરો ‘સ્વામિનારાયણ’ જેવા સંપ્રદાયોનો કરી શકાય જેમણે જૈનોમાં પ્રવર્તતી સદીઓ જૂની પરંપરાના જે કોઈ લાભો(!!) જોયા હશે તેને આવરી લેવા માટે એક સમાજ સુધારણાના હથિયાર તરીકે સંપ્રદાયના અનુયાયીઓને શાકહારી થવાનું સૂચવ્યુ હોઈ શકે.

ધાર્મિક દ્રષ્ટીકોણથી શાકાહારનું શિક્ષણ આપનાર જૈનધર્મ દુનિયાનો કદાચ એકમાત્ર ધર્મ છે. બીજા કોઈ ધર્મે અનુયાયીઓના ખાન-પાનને લગતી અત્યંત વિશ્લેષણાત્મક અને ઝીણવટપૂર્વકની દોરવણી કરી હોય તે મારા ધ્યાનમાં નથી આવતું!! બાકી બધા જ ધર્મોએ ખાન-પાનની રીતોને વ્યક્તિગત જ રહેવા દીધી છે.

હવે, ખાન-પાનની રીતો માટે જોઈએ… તો તે – જે તે પ્રદેશની ભૂગોળ, કુદરતી સંપદા, ત્યાં થતી કે થઈ શકતી વનસ્પતિ એટલે કે પાકો (પછી તે વનસ્પતિ આયાતી પણ હોઈ શકે – જેમ કે બટાટા જેવું કંદમૂળ મૂળભુત રીતે ભારત કે ભારતિય ઉપખંડની પેદાશ નથી તે તો યુરોપમાંથી સદીઓ પહેલા આપણે ત્યાં આયાત થયેલો પાક છે; તે જ રીતે દક્ષિણ અમેરિકી દેશ ગુયાનામાં શેરડી જેવી પદાશોની ખેતી ભારતથી નિકાસ થયેલી છે!!) અને પ્રાણી સંપદા પર નિર્ભર છે. આ બધામાં જે તે પ્રદેશનું વાતાવરણ અને હવામાન પણ તેટલા જ મહત્વના રહેવાના. જ્યાં દરિયાકિનારો હોય ત્યાંના લોકો દરિયાઈ પેદાશો (સી-ફૂડ) પર નિર્ભર રહેવાના. મેદાનોમાં વસેલી પ્રજા શકાહાર અને પાલતુ પ્રાણીઓના માંસ પર નિર્ભર રહે, પહાડી વિસ્તારના લોકો કંદમૂળ, ફળ-ફૂલ અને પહાડી-જંગલી પ્રાણીઓના માંસ પર; તેમજ જંગલ જેવા વિસ્તારોમાં વસતી પ્રજા પણ કંદ-મૂળ; ફળો અને જંગલી પ્રાણીઓ તેમજ મીઠા પાણી ની માછલીઓનો આહાર કરશે. ઠંડા પ્રદેશોમાં વસ્તી પ્રજા પ્રમાણમાં ઓછી સ્વાસ્થ્યપ્રદ વનસ્પતી થવાને લીધે પ્રાણીજ ચરબી  અને પ્રાણીજ પ્રોટીન પર વધારે નિર્ભર હશે; તો રણ વિસ્તારના લોકો વનસ્પતિના અભાવે માંસભક્ષણ તરફ વળશે. આ જ રીતે જે વિસ્તારોમાં વસ્તી-વિસ્ફોટની પરિસ્થિતી હોય ત્યા દરેક પ્રકારના સામાન્ય ખોરાકો ખૂટી પડવાને લીધે ત્યાંના લોકો સામાન્ય સંજોગોમાં અભક્ષ્ય કહેવાય તેવા પ્રાણી-પક્ષીઓ, કીટકો અને વનસ્પતિના દરેક ભાગો પર નિર્ભર રહેવા માટે મજબૂર થવાના. આમ, ખાન-પાનની રીતોને રહેવાના સ્થાન સાથે વધારે સંબંધ છે; નહિં કે ધર્મસાથે. જે તે વિસ્તારના (કે કાળક્રમે તે વિસ્તારમાં ફેલાયેલા) ધર્મો એ પોતાના વીધિ-વિધાનમાં ખાન-પાનની આ રીતો કાળક્રમે વણી લીધી હોય તેમ બને પણ ધર્મએ ખાન-પાનની રીતો સૂચવી હોય તેવું બનવાની કોઈ શક્યતા નથી.

રહી વાત ગાયની કતલની અને ગૌમાંસના હિંદુ ધર્મમાં નિષેધની. પ્રથમ તો અહિં એક ખાસ સ્પષ્ટતા – ઉપર જણાવ્યું તેમ હિંદુ ધર્મમાં મૂળભૂત રીતે માંસાહારનો નથી તો ગૌ-માંસનો પણ નિષેધ ન હોય તેની શક્યતા ઘણી વધારે છે. આથી, પ્રથમ તો ગૌમાંસના નિષેધને હિંદુધર્મ (એટલે કે સનાતન હિંદુધર્મ) સાથે ન સાંકળવુ જોઈએ. તેને આપણા તત્કાલીન સમાજ અને સમાજની જરૂરિયાતને અનુલક્ષીને સાર્વજનિક રીતે સ્વીકારવામાં આવેલો નિયમ કે વણ-લખ્યા સામાજિક કાયદાની રીતે જોવું જોઈએ. જેને પાછળથી હિંદુ ધર્મના જૂદા-જૂદા ફાંટા અને સંપ્રદાયોમાંથી કેટલાકે (જેમકે વૈષ્ણવ સંપ્રદાય કે જેમાં કૃષ્ણના બાળપણથી માંડીને યુવા-કાળ સુધીના સ્વરૂપને પૂજવામાં આવે છે અને આ સમય દરમિયાન કૃષ્ણ ગાયોની વધારે નજીક હતા!!) તેને હિંદુત્વની મુખ્ય વિચારધારા તરીકે ખપાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો હશે અને તેવું પ્રસ્થાપિત કરવામાં તેઓ કેટલા સફળ નીવડ્યા તે આપણે જોઈ શકીએ છીએ. આ જરૂરિયાત કે જેના અંતર્ગત ગાય અને ગૌ-વંશની કતલનો નિષેધ કરવામાં આવ્યો તે વિષે પણ કલ્પના જ કરવી રહી. તે શક્યતાઓ નુ આલેખન હું આ મુજબ કરું છું…

એક: હિંદુ-સંસ્કૃતિ જે વિસ્તારોમાં સૌથી વધારે વિકાસ પામી તે – સિંધુ તટ અને પછી ગંગા-યમુના તટ સંપૂર્ણરીતે મેદાની પ્રદેશો હતા અને તે રીતે ત્યાં વસતી પ્રજા મુખ્યત્વે ખેતી પર નિર્ભર હતી. આધુનિક મશીન વિનાના તે યુગમાં ખેતી માટે પશુઓની ખાસ જરૂર રહેતી – જે ગૌવંશ જેવા બળદો દ્વારા જ પૂરી થઈ શકે. જો ગાયો ન હોય તો બળદો કેવી રીતે પેદા થાય? માટે સર્વ સ્વીકૃતરીતે ગાય અને ગૌ-વંશ કતલનો નિષેધ ફરમાવવામાં આવ્યો હોય તેમ બની શકે.

બે: જે તે સમયે ગૌ-વંશમાં કોઈ ભયંકર રોગચાળો ફાટી નીકળ્યો હોય (જેમ કે મેડ-કાઉ ડીસીઝ) અને ગૌ-માંસ ખાવાથી માણસનું મૃત્યુ થવાની સંભાવના હોય અને તેથી તેની કતલ પર બંધી કરવામાં આવે હોય. જેને વધુ અસરકારક બનાવવામાટે તેને ધર્મના વિવિધ સ્થાનો દ્વારા લોક-સ્વીકૃતિ અપાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો હોય અને ત્યારબાદ આ વાત સમાજમાં રૂઢ થઈ ગઈ હોય.

ત્રણ: જે હોવાની શક્યતા સૌથી વધુ છે… ગાય અને તેના વંશનુ તે સમયની આપણી સંસ્કૃતિમાં સૌથી વધારે મહત્વ હોઈ શકે અને વળી પાછુ આ પ્રાણીને જંગલીમાંથી કાળક્રમે તદ્દન પાલતુ બનાવી લેવાયુ હતું. (યાદ રહે આજે જે આપણા પાલતુ પ્રાણીઓ છે તે હજારો વર્ષો પહેલા જંગલી જ હતા; જેમકે ગાય, ભેંસ, ગધેડા, કૂતરા, ઘોડા, હાથી, ઊંટ, બકરી, બતક, મરઘી, સુવ્વર વગેરે. જેમાંના ગાય સિવાયના બધા જ પ્રાણીઓ આજે પણ જંગલી અવસ્થામાં દુનિયામાં ક્યાંકને ક્યાંક મોજૂદ છે પણ ગાય એ સંપૂર્ણપણે પાલતુ અને તેથી માનસજાત પર નિર્ભર પ્રાણી થઈ ગયું છે. તેને જો આજે તેની જંગલી અવસ્થામાં પાછુ છોડવામાં આવે તો તેનું અસ્તીત્વ ન રહે.) તેથી માણસોની તેના પ્રત્યે માયા-પ્રીતી વધારે પ્રમાણમાં થઈ ગઈ હોવી જોઈએ જે સિંધુ સંસ્કૃતિના ખેતી પ્રધાન સમાજમાટે બધી રીતે બનવા લાયક છે શક્યતા છે. (બીજી ખેતીપ્રધાન સંસ્કૃતિઓમાં ગાયને બદલે કે પછી ગાયની સાથે-સાથે અન્ય પ્રાણીઓ જેવા કે ઘોડા ને ગધેડાનો પણ ઉપયોગ બહોળા પ્રમાણમાં થતો) આથી એક ભાવનાત્મક સંબંધને કારણે પણ ગાયને મારીને ખાવાથી આ સંસ્કૃતિના લોકો દૂર રહેતા હશે તેમ માની શકાય. જેમકે આજે કૂતરા, ઘોડા કે ઊંટને ને મારીને ખાવાની વાતનો સ્વીકાર દુનિયાના મોટાભાગના પ્રદેશોમાં નથી થતો. પણ કોરિયા અને ચીનના અમુક ભાગો તેમજ ભારતના આસામના આદિવાસી પ્રદેશોમાં કૂતરાનું માંસ અને તે જ રીતે મધ્ય એશિયાના દેશોમાં ઘોડાનું માસ અને મધ્યપૂર્વના દરેક દેશોમાં ઊંટનું માસ લોકો મજેથી ખાય છે. આમ ભારતના પ્રદેશોમાં જે તે સમયે ગાય અને ગૌ-વંશ સાથેની અત્મિયતા ઘરના વ્યક્તિ જેટલી જ હશે તેમ માની શકાય અને તેથી જ તેના વધ અને તેના માંસભક્ષણ પર સર્વગ્રાહી અને સ્વેચ્છાએ સ્વીકારેલો પ્રતિબંધ હશે. આમ થવુ તેની શક્યતાઓ આપણી સંસ્કૃતિને જોતાં ઘણી વધારે છે.

કાળક્રમે તે લોકોક્તિઓ વડે અને તે બાદ જૂદા-જૂદા ધર્મ-સંપ્રદાયોના (સુધારેલા) ઉપદેશો વડે વધુ સુદ્રઢ બનતો ગયો હશે; અને તેમ કરતાં ગૌરક્ષા આપણી સંસ્કૃતિ જ નહિં પણ ધાર્મિક માન્યતા બની ગઈ હશે તેમ માનવાને પૂરતા કારણો છે.

આજની વાત – ગૌરક્ષા તો આપણી સંસ્કૃતિમાં સ્વીકારાયેલી વાત તેમજ ધાર્મિક માન્યતા પણ હતી. અને જેમ બીજી ધાર્મિક માન્યતાઓનુ બને છે તેમ – સમય જતા આ માન્યતા પણ અંધશ્રધ્ધાની કક્ષા સુધી આવી ગઈ (તેત્રીસ કરોડ દેવતાઓનો ગાયમાં વાસ; ગૌમૂત્રથી આવતી પવિત્રતા, પૂંછડાની પૂજા વગેરે જેવી માન્યતાઓ આવી અંધશ્રધ્ધાના ઘણા ઊડા મૂળ દર્શાવે છે!!) સમયે-સમયે આ દેશ પર વિદેશી-વિધર્મીઓના આક્રમણો આવ્યા જેમને ગૌ-વંશ કતલ માટે આવો કોઈ બાધ હતો નહિં તેથી તેમણે તેમની સંસ્કૃતિના સહજભાવથી જ આ દેશના ગૌધનને મારીને મિજબાની કરવાની ચેષ્ટાઓ કરી. વિદેશી આક્રમણોમાં જો કોઈ સૌથી કટ્ટર, જુલમી, ક્રુર, વિનાશકારી અને સંસ્કૃતિ પરના કુઠારાઘાત સમાન આક્રમણ હોય તો તે મુસ્લિમોનું હતું. મુસ્લિમોએ જોયું કે આ પ્રજા એક પ્રાણી – કે જેને તે લોકો માત્ર ખાદ્ય પદાર્થથી વધારે મહત્વ નથી આપતા તેને તો ઇશ્વરની કક્ષાએ પૂજે છે!! તેમને તો આ દેશની મૂળ પ્રજા (કે જે હવે તેમની ગુલામ હતી)ને હેરાન કરવાનો – રંજાડવાનો નવો આયામ મળી ગયો. જ્યાં-ત્યાંથી કોઈ હિંદુની ગાય શોધીને કતલ કરી નાખવાની; હિંદુને મા મરી ગયા જેવી લાગણી થશે અને તેને પોતાના કુટુંબ માટે કેટલાય દિવસોનું ભોજન પણ મળશે!! કોઈ પણ હિંદુને મુસ્લિમધર્મમાં ભેળવવા માટે પણ આ જ રીત અપનાવવામાં આવી; તેને ગૌમાંસ ખાવાની ફરજ પાડવામાં આવે. તેનાથી જે તે હિંદુને તો પોતાના મનમાં અત્યંત હીન કૃત્ય કર્યાની લાગણી થશે જ પણ તે વાત જાહેર થઈ ગયા બાદ તેના પોતાના ધર્મના લોકો ક્યારેય તેને પરત નહિં સ્વીકારે; અરે સ્વીકારવાની વાતતો દૂર પણ તેને ધૂત્કારશે અને તેના પડછાયાથી પણ આઘા ભાગશે. આથી તેણે નછૂટકે મુસ્લિમ બનીને રહ્યે જ છૂટકો. (કાશ્મીરમાં ઔરંગઝેબે હજારો કાશ્મીરી બ્રાહ્મણોને વટલાવ્યા બાદ જ્યારે તેઓએ હિંદુ ધર્મમાં પરત આવવાની દરખાસ્ત મૂકી ત્યારે તેમને કોઈ કાળે સ્વીકારવામાં નહોતા આવ્યા. ખોજાજ્ઞાતિના અર્ધ મુસ્લિમ-અર્ધ હિંદુ એવા ગુજરાતી ઠક્કરો આજે પણ હિંદુ બની ઠક્કર જ્ઞાતિના મૂળ પ્રવાહમાં ભળવા માગે છે પણ તેમનો સ્વીકાર નથી થતો. મહમ્મદ અલી ઝીણા આ જ જ્ઞાતિમાંથી પાક્યા હતા.)

આમ, હિંદુ પક્ષે ગૌ-રક્ષા અને મુસ્લિમ પક્ષે ગૌ-વધ એ માત્ર ખેતીપ્રધાન સંસ્કૃતિ કે ખાન-પાનની સંસ્કૃતિ જ ન બની રહેતા ધર્મની કટ્ટરતાના પ્રતિક સમાન બની ગયા. જે માન્યતા આ ભૂમીની સર્વ સ્વીકૃત સંસ્કૃતિ હતી તેનો છેદ ઉડાડવો તે વિદેશીને મન પોતાની સર્વોપરિતા સાબિત કરવાનું સબળ (અને પ્રમાણમાં આસાન) સાધન બની ગઈ. ગાયો અને ગૌવંશ વધ નિષેધનો મૂળ મુદ્દો આ પ્રમાણે સમજી શકાય. સર્વ સ્વીકૃત સંસ્કૃતિ પરનો આ કુઠારાઘાત આ દેશમાટે વિધર્મીઓ એવા મુસ્લિમો પાછલા હજારથી વધારે વર્ષોથી કરતા આવ્યા છે અને છેલ્લા ચાર વર્ષોથી આ કામ જે લોકો પોતાને ગાંધીજીએ સ્થાપેલી અને પોષેલી કૉંગ્રેસ-પાર્ટીના મનાવે છે તે લોકોએ ઉપાડી લીધું છે.

એક વાત અહિં નોંધવી ઘટે – જો ગૌવંશ વધ નિષેધ જેવો મુદ્દો આ દેશમાં અંધશ્રધ્ધાની હદે ન પહોંચ્યો હોત અને ત્યારબાદ મુસ્લિમોએ તેને આપણી સંસ્કૃતિ સામેના શસ્ત્ર તરીકે ન વાપર્યો હોત તો આજે કદાચ ભારતિયો કતલખાનાઓમાં ગાયો કપાઈ જતી જોઈ-સાંભળીને આટલા દુઃખી ન થતા હોત.

પણ, આજે તો આજની જ વાત કરવાની રહી. અંતિમવાદી મુસ્લિમો અને તકવાદી નેતાઓ નો સબળ વિરોધ નોંધાવવા માટે પણ આપણે ગૌ-વંશ રક્ષા કરવી જ રહી. ભલે અંધશ્રધ્ધા હોય; પણ તેત્રીસ કરોડ દેવતાઓ ને દુઃખી ન જ થવા દેવાય, તેમનો વાસ જેમાં હોવાની માન્યતા પણ છે તે ગૌ-વંશને માત્ર માંસાહારીઓ અને કતલખાના ધારકોથી જ નહિં પણ પોતાને યદુવંશી કહેવડાવનાર અને ગૌ-વંશની કતલને પ્રોત્સાહન આપનાર કૉગ્રેસીઓના ખભે બેસી – ગૌવંશ બચાવવાના મોટા-મોટા આંદોલનો કરનાર એવા રબારી-માલધારી સમાજથી પણ બચાવવાનો છે!! તેમની ગાયો પ્રત્યેની દુર્લક્ષતાના પ્રત્યેક ભારતિય સાક્ષી છે. ઢોરને રસ્તે રઝળતા મૂકવા અને તે પણ શહેરોની વચ્ચો-વચ્ચ અને તે બાબતે જે કોઈ ફરિયાદ કરવા આવે તેને જીવલેવા સુધીની ધમકીઓ આપવી.. ગાય આખો દિવસ ક્યાં જાય છે અને શું ખાય છે તેનું નહિં પણ માત્ર તેના દુધ પર જ નજર રાખવી.. આ રબારી સમાજે ગૌ-વંશને જેટલું નુકશાન પહોંચાડ્યુ છે તેટલું તો કતલખાને ઢોર કાપતા ખાટકીઓએ પણ નથી પહોંચાડ્યુ.

આ મુદ્દે તો નખ-શિખ અહિંસક અને પૈસેટકે પણ પહોંચી વળે તેવા જૈન સમાજના શ્રેષ્ઠીઓ જ આગળ આવે તો પ્રામાણિકતા પૂર્વક કાર્ય થઈ શકે!!

હોંગકોંગના અછૂતો

હોંગકોંગ શહેરમાં આજે હું નવ મહિનાઓથી રહી રહ્યો છું તો તે વિષેની આ ખાસ વાત કરવાનું ચોક્કસ મન થાય છે. હોંગકોંગ શહેર દુનિયાના ઉત્તમોત્તમ શહેરોમાંનુ એક છે. વર્ષ ૨૦૧૦માં થયેલ Global Cities Index સર્વે પ્રમાણે હોંગકોંગ દુનિયાનું પાંચમા નંબરનુ સારામાં સારુ શહેર હતું ન્યુયોર્ક, લંડન, ટોક્યો અને પેરિસ બાદ તેનો World’s best Metropolisમાં પાંચમો નંબર આવતો; તો GDP (માથાદીઠ આવક) બાબતે તેનો દુનિયાના અન્ય શહેરોની સરખામણીમાં ચૌદમો નંબર હતો અને વસ્તીની બાબતમાં તે દુનિયાનું ૩૧મું સૌથી ગીચ શહેર હતું. જોકે ૨૦૧૧માં Knight Frank Global Cities Survey મુજબ Citi Indexમાં તેનું સ્થાન છેક સત્તરમું છે પણ Economic Activitiy માં તેનો નંબર હજુ પણ સાતમો છે; તેની પહેલા એશિયાના બે શહેરો – શાંઘાઇ (પાંચમુ) અને સિંગાપોર (છઠ્ઠુ) છે. મતલબ કે નાણાકિય વહેવારો અને ધંધા વ્યાપારની દ્રષ્ટિએ આજે પણ હૉંગકૉંગની તોલે ભારતના કોઇ જ શહેરો આવતા નથી.

અહિંનુ Infrastructure અફલાતુન છે, મહેનત કરનાર માટે પૈસા કમાવા માટેની અહીં પૂરતી તકો છે, મનોરંજન માટે જરુર કરતાં પણ વધારે સંસાધનો છે, વર્લ્ડક્લાસ હોટલો અને દુનિયાભરની વાનગીઓ પીરસતા રેસ્ટોરન્ટ્સ અને સરસ મજાની નાઈટલાઇફ. એક મહાનગરની મસ્તી માટે જરુરી હોય તે બધું જ અહીં છે. તાજા સમાચાર મુજબ અહિંની સરકાર પાસે એટલા બધા સરપ્લસ નાણા છે કે, સરકાર આ વર્ષે કરદાતાઓને ૧૨ હજાર ડૉલરની રાહત આપવાનું વિચારી રહી છે!! આ ઉપરાંત સરકાર ટૅક્સ બૅનિફીટની લિમિટ ૧૦૮૦૦૦ થી વધારીને ૧૨૦૦૦૦ સુધીની કરી રહી છે; હૉંગકૉંગના કાયમી રહેવાસીઓને દરમહિને ૬૦૦૦ ડૉલરની મદદ પણ આપી રહી છે; અહીંનુ રિયલ ઍસ્ટેટ માર્કેટ દિવસે ન વધે તેટલું રાતે વધી રહ્યું છે; વિશાળ બે ટર્મિનલ ધરાવતા ઍરપૉર્ટમાં અહિંની સરકાર ત્રીજા ટર્મિનલ અને ત્રીજા રન-વેનો ઉમેરો કરી ઍરપૉર્ટને હજુ પણ વધારે વિશાળ બનાવી રહી છે. નાણાથી અહિંની સરકારની કોથળી ફાટફાટ થઇ રહી છે; અને આ નાણાને રસ્તો આપવા માટે, સરકાર છેલ્લા એક વર્ષથી લોકોને તેમના ઇલેક્ટ્રીસિટી બિલમાં મહિને ૧૫૦ ડૉલરની રાહત આપી રહી છે; સરકારી મકાનોમાં ભાડે રહેતા હૉંગકૉંગ વાસીઓના ભાડા માફ કરવાની પણ વિચારણા છે. એમ માનોને કે આપણા દેશ કરતા તદ્દન ઊંધુ જ ચિત્ર છે. ત્યાં દેશના નેતાઓ વધુને વધુ ટૅક્સ નાખવાની પેરવી કરી રહ્યા છે ત્યારે અહિં સરકાર પ્રજાના પૈસા તેને પાછા કેવી રીતે આપવા તેના નુસ્ખા શોધી રહી છે.

ફેશનેબલ વસ્ત્રો હોય કે પછી ફૅશન ઍસેસરીઝ, ઘડિયાળો હોય કે પછી ઘરેણાં, ઇલેક્ટ્રોનિક ગૅજેટ્સ હોય કે પછી કૅમેરા દુનિયાભરની સૌથી મોંઘી બ્રાન્ડસ્ અહિં મળે છે. પૈસાથી ખરીદી શકાતી દરેક સાહેબી અહિંયા મોજૂદ છે.

પરંતુ આ મહાનગરનો એક વરવો ચહેરો પણ છે – અહિંના અછૂતો!! હા, તમને લાગશે કે જે મહાનગરનો પાયો જ દુનિયાના સૌથી ઍડવાન્સ્ડ ઈકોનોમિકલ મૅટ્રોપૉલિસ તરીકે નખાયો હોય; વેપાર ધંધામાંથી કોઈ ઊંચા જ ન આવતા હોય તે શહેરમાં લોકોને છૂત-અછૂત વિષે વિચારવાનો સમય જ ક્યાંથી મળે? પરંતુ, આ અહિંની એક કડવી વાસ્તવિકતા છે કે, આ શહેર (અથવા ટેકનિકલી કહિએ તો ૧૯૯૯ બાદ ચીનનો એક સ્પેશિયલ ઈકોનૉમિક રિજિયન)માં પણ ઊંચનીચના ભેદભાવો છે અને તે જાહેર જીવનમાં પણ સ્પષ્ટ દેખાઇ આવે છે. અને સૌથી દુઃખકારક વાસ્તવિકતા એ છે કે અછૂત ગણાતા ગણ્યા-ગાંઠ્યા વર્ગોમાં વિશાળ જનસંખ્યા ધરાવતા ભારતિયોનો પણ સમાવેશ થઈ જાય છે!!

હોંગકોંગ આ બિમારીથી બહુ જ ખરાબ રીતે પિડાય છે. ચિત્ર કાંઇક આવું છે – હોંગકોંગના મૂળ નિવાસીઓ તેમની જાતને સૌથી ઉચ્ચ પ્રકારના માનવો માને છે અને તેવું બીજા લોકો પણ માને તે બાબતે બહુજ સભાન પણે પ્રયાસ કરે છે. આ વિસ્તારનો અર્વાચિન ઈતિહાસ જુઓ તો મૂળેતો આ શહેરનો ઉદભવ બ્રિટન અને ચીનાઓ વચ્ચે અફીણને મુદ્દે થયેલ બે લડાઇઓ(જે ઇતિહાસમાં Opium War તરીકે પ્રખ્યાત છે)  ના પરિપાક રુપે થયો છે. ઓગણીસમી સદીના મધ્ય ભાગથી લઇને અંત સુધીમાં હોંગકોંગ ટાપુ, કોવલુન વિસ્તાર અને ન્યુ ટેરિટરીઝ તરીકે ઓળખાતો વિસ્તાર તબક્કાવાર બ્રિટને ચીન પાસેથી આંચકી લિધા કે પછી ચીને તેને રાજીખુશીથી આપ્યા.

આ દરમિયાન બ્રિટનની જે જે સ્થળોએ કોલોની હતી તે દરેક જગ્યાઓએથી રહેવાસીઓ અલગ-અલગ કારણોથી આવીને અહિં વસ્યા. જેમાં ભારતિયોની સંખ્યા પણ ઘણી વધારે હતી. જે ભારતિયો તે સમયમાં અહિં વસાવવામાં આવ્યા તેમાના મોટાભાગના અંગ્રેજો વતી ચીનાઓ સામે લડવામાટે સૈનિક તરીકે આવ્યા હતા. અને તેમાં પણ પંજાબના શીખોની સંખ્યા ઘણી વધારે હતી. સૈનિક હોવાને લીધે તેઓ પોતાના ઘર પરિવારથી ઘણા લાંબા સમયથી દૂર રહેતા હતાં તે કારણથી અને તે સમયમાં સામાન્ય ગણાતી અનિતિઓ મુજબ તેઓએ અહિંના સ્થાનિકો પર જોર-જુલમ કરતી વખતે અહિંની સ્ત્રીઓને પણ ખરાબરીતે ભોગવી હશે. જેને લીધે તે સમયના સ્થાનિક ચીની નગરિકો પર ભારતિયો વીષેની એક ભયાનક અને બર્બર જાતિ તરીકેની છાપ ઉપસી આવી હશે. જેને પેઢી દર પેઢી આજના સ્થાનિક ચીની નાગરિકો પણ સાચવી રહ્યાં છે; અને આજે પણ ભારતિય કે તેના જેવા દેખાવના કોઇ પણ રાષ્ટ્રિયતા ધરાવતા વ્યક્તિઓ સાથેનો તેમનો વ્યવહાર અછૂત તરીકેનો જ છે. (આ થિયરી મને એક સ્થાનિક મોના સરદાર – જેમણે પોતાના દાઢી-મૂછ કપાવી નાખ્યા છે તેવા શીખો – એ સમજાવી હતી)

ચાલો, ભારતિયો વિષેની તેમની લાગણી માટે આ દલિલ શક્ય છે; પરંતુ, મારા અને મારા સાથી મિત્રોના અનુભવ મુજબ અહિંના સ્થાનિકો હોંગકોંગ મૂળ નિવાસી સિવાયના દરેક વ્યક્તિને પોતાનાથી ઉતરતો માને છે (થોડા-ઘણા ગોરા લોકોને બાદ કરતાં આ લાગણી દરેક માટે એક સરખી છે). ત્યાં સુધી કે તેમના પોતાના પૂર્વજ એવા ચીનના લોકોને પણ તેઓ સ્થાનિકો જેટલો દરજ્જો આપતાં નથી!! તેનું કારણ કદાચ એવું હોઇ શકે કે – આ વિસ્તાર ઘણા લાંબા સમયથી બ્રિટનની હકુમતમાં હતો. બ્રિટિશરોએ આ વિસ્તારને એક સંપૂર્ણ વ્યાવસાયિક વિસ્તાર તરીકે વિકસાવ્યો હતો અને, એક અતિઆધુનિક યુરોપિયન શહેરમાં હોય તે બધું જ આ શહેરમાં લઇ આવ્યા હતાં; સાથે સાથે; યુરોપની ઉચ્ચ શિક્ષણની સંસ્થાઓ; તે પ્રકારની રિતભાત(etiquette); ભાષા, સંસ્કાર, શિસ્ત અને સૌથી વધુતો; દુનિયાના કોઇ ખાસ સ્થળે જન્મ્યા અને વસતા હોવાનું એક અભિમાન પણ યુરોપિયનોએ તેમને આપ્યું. જે સમયે હોંગકોંગ આખી દુનિયાથી આગળ નિકળી, પશ્ચિમી દુનિયાની વિકાસકૂચની બરોબરી કરવા માટે પૂર્વના દેશોની આગેવાની લઇ રહ્યું હતું ત્યારે પડોશી ચીન સામ્યવાદના લોખંડી દરવાજાની પાછળ હજુ પણ બીજા વિશ્વ યુધ્ધની સમાપ્તિ ટાણેના સમય પર અટકેલું હતુ (at least સામાન્ય માણસોની જિંદગીતો ૧૮મી સદીના ખેડૂતની જિંદગીથી આગળ નહોતી વધી). તે સમયના સ્થાનિક ચીન-વાસીઓ ગમેતેમ કરીને હોંગકોંગ જવામાં પોતાના જીવનનું સાર્થક્ય ગણતા; આવી પરિસ્થિતિમાં હોંગકોંગ વાસીઓ ચીની નાગરિકોને સામાન્યરીતે જ પોતાનાથી ઉતરતા સમજે અને તેમનાથી અંતર રાખવા માટે અનેક જાતના બહાના શોધી રાખે તે પણ સ્વાભાવિક છે. આ દ્રષ્ટિએ જોઇએ તો હોંગકોંગવાસીઓ ચીની લોકોથી તેમને ચડિયાતા ગણે તે માટે આજે પણ તેમની પાસે કારણો મોજૂદ છે અને તેમના કારણોમાં વજૂદ પણ છે.

યુરોપના લોકોમાટે હોંગકોંગ વાસીઓ ત્વચાના રંગને લીધે અહોભાવ દેખાડે છે; પરંતુ જો તેમને ચાન્સ મળે તો તેઓ તેમને પણ પોતાના આ ભેદભાવભર્યા વર્તનનો પરચો દેખાડી દે છે. બાકી કોરિયન કે જાપાની લોકોને માટે તે ઉપરછલ્લી રીતે સમાનભાવ દેખાડે પરંતુ તેમને પણ વખત આવ્યે તેમની જગ્યા દેખાડી આપે છે. જો કે જાપાની લોકોતો આથી પણ એક ડગલું આગળ છે; તે તો આ દેશમાં રહીને જ હોંગકોંગ વાસીઓનું જાતિસંબંધી અપમાન કરતાં ન અચકાય!! અમેરિકન કે ઓસ્ટ્રેલિયન લોકો માટે હોંગકોંગ વાસીઓને કોઇ વિશેષ ભાવ નથી હોતો. જો કે અમેરિકન ને ઓસ્ટ્રેલિયન લોકો આવી બધી બાબતોની પરવા પણ નથી કરતાં અને લાગ આવે તો આવી બાબતે સ્થાનિકો સાથે બોલાચાલીથી લઇને હાથાપાઇ સુધ્ધાં કરતા અચકાતા નથી. મધ્યપૂર્વના લોકો વિષે અહિંના સ્થાનિકોનો અભિપ્રાય ઉતરતી કક્ષાનો છે અને તે તેમના વર્તનમાં દેખાઇ આવે છે. બાકી કોકેસિયન કે પછી લેટિન અમેરિકન લોકોની ત્વચાનો રંગ પણ ઘેરો હોવાને લીધી તેઓ ભારતિયો જેવા જ વર્તનનો ભોગ ક્યારેક-ક્યારેક બને છે. તો આફ્રિકી મૂળના લોકો વિષે તમે સમજી જ શકો કે તેમનું વર્તન બરાબર ન જ હોય!! આ બધામાં સૌથી ખરાબ હાલત હોય તો તે ફિલિપીનો ને ઇન્ડોનેશિયન લોકોની છે. અહિં આવનાર ઘરેલુ નોકરોમાં (House maids) તેમની સંખ્યા સૌથી વધારે છે; અને સામાજિક ભેદભાવના તેઓ સૌથી મોટા ભોગ બને છે. સ્થાનિક લોકો (અને તેમની દેખાદેખીમાં બીજા લોકો પણ) તેમના વિષે જાહેરમાં પણ હલકી ટિપ્પણી કરતાં કે તેમનું અપમાન કરતાં અચકાતાં નથી. જ્યારે હકિકત એ છે કે તેઓ સૌથી નિરુપદ્રવી લોકો છે!!

હોંગકોંગના લોકો ભારતિય ઉપમહાદ્વિપના (એટલે કે ભારતિય-પાકિસ્તાની-બાંગ્લાદેશી) લોકો સાથે કેવા કેવા પ્રકારનો ભેદભાવ રાખે છે? તમને અમુક દુકાનો કે જ્યાં સ્થાનિક લોકો કામ કરતાં હોય ત્યાં ત્વચાના રંગને લીધે કે પછી તમારા પહેરવેશને લીધે પ્રવેશતા કે પછી ખરીદી કરતા રોકવામાં આવે; અથવાતો તમારા પ્રત્યે અનિચ્છિત આગંતુક જેવો વ્યવહાર થાય. આવું જ કેટલીક સ્થાનિકો દ્વારા ચલાવાતી આધુનિક રેસ્ટોરન્ટ્સમાં થવાની પણ શક્યતા રહેલી છે. ત્યાં કદાચ તમને પ્રવેશવા પણ ન દે કે પછી સર્વિસ પૂરતી ન મળે કે; ટૂંકમાં ભેદભાવભર્યું વર્તન જોવા મળે. આવું બધું દરરોજ નથી બનતું પણ બને છે ખરું.

અમુક પ્રકારની (ઉચ્ચ કક્ષાની ને ઊંચા પગારની) નોકરીઓ સ્થાનિક લોકોને જ મળે તેની તકેદારી હોંગકોંગવાસી કંપની-માલિકો ખાસ રાખે છે. તે માટે જે તે અ-સ્થાનિક વ્યક્તિ લાયક હોય તે છતાં તેને આવી પ્રતિષ્ઠિત જગ્યા ન મળે તેવી રીતો અપનાવાય છે; જેમકે અચાનક જ આવી પોસ્ટમાટે ચાઇનિઝ ભાષાનું જ્ઞાન હોવું ફરજિયાત બનાવી દેવાય વગેરે; છેવટે તે જગ્યા સ્થાનિક હોંગકોંગ વાસીને ફાળે જાય, પછી ભલે તેને માટે તે સંપૂર્ણ લાયક ન હોય! (હું આજ સુધી તો એવા કોઇ ભારતીય કે ભારતિય મૂળના વ્યક્તિને નથી મળી શક્યો કે જે એવી કંપનીમાં નોકરી કરતો હોય જ્યાંનો માલિક હોંગકોંગ વાસી હોય. જ્યારે એવા ઘણા ભારતિયોને મળ્યો છું કે જેઓ જન્મથી જ હોંગકોંગમાં રહેતા હોય, ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવેલું હોય અને સ્થાનિક ભાષા પર પુરતું પ્રભુત્વ હોય!! હા એવા ઘણા સ્થાનિકોને જાણુ છું કે તેઓ ભારતિય કે અન્ય મૂળના વ્યક્તિની માલિકીની કંપનીમાં વર્ષોથી કામ કરતાં હોય અને સારી પોસ્ટ પર રહી ઉંચો પગાર પણ મેળવતાં હોય)

સૌથી મોટો ભેદભાવ અહિં જ્યારે તમે ભાડે ઘર લેવા માટે જાવ ત્યારે અનુભવવો પડે છે. હોંગકોંગ કે ચીની મૂળના વ્યક્તિ સિવાયના લોકોને બધા હોંગકોંગ મૂળના ઘર-માલિકો તેમની જગ્યા ભાડાથી આપતા નથી!! ખાસ કરીને ભારતિયો માટે તેમને વધારે પડતો ભેદભાવ હોય છે. તેમનું કહેવું હોય છે કે ભારતિયો ઘરને ઘણું ગંદુ કરી નાખે છે; ખાસ તો કિચન- કારણકે તે ઘણા બધા મસાલા વાપરે છે અને તેલ પણ વધારે પડતુ વાપરે છે. નવાઇ લાગે છે ને? પણ આ હકિકત છે; અને તેમાં થોડે ઘણે સચ્ચાઇ પણ છે. ઘણા ભારતિયો પોતાની આગવી રીતે રસોઇ બનાવીને કિચનનો સત્યાનાશ વાળી નાખે છે.

શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં સામાન્ય રીતે સામજીક ભેદભાવનું પ્રમાણ નહિંવત્ હોય છે. પરંતુ, એક વાત ઊડીને આંખે વળગે એવી છે – ચીની માધ્યમમાં ભણાવતી શાળાઓમાં ફીનું પ્રમાણ ઘણું ઓછું અને તે જ કક્ષાની ઈન્ટરનેશનલ સ્કૂલોમાં ફી આકાશને આંબતી હોય છે. બીજી જે વાત ખાસ ખટકે તેવી હોય છે તે – ભારતિય લાયક અને અનુભવી ઉમેદવારોને આ શાળાઓમાં શિક્ષકની નોકરી માટે સૌથી છેલ્લી પ્રાયોરિટી આપવામાં આવે છે; કારણકે તેમની ત્વચાનો રંગ જુદો છે. ગોરી ચામડી વાળા લોકો સમજે છે કે આ ઘેરી ચામડી વાળા લોકો તેમના બાળકોને એ સંસ્કાર નહિં આપી શકે જે તેમના જેવા લોકો આપી શકે છે. (અને વાત પણ સાચી છે; અહિંના ગોરા લોકોના જેવા છીછરા સંસ્કાર કોઇ ભારતિય શિક્ષક ન જ આપી શકે!!) અહો વૈચિત્ર્યમ્ !!

બીજી ઘણી રોજીંદી બાબતોમાં તમે સામાજીક ભેદભાવ અનુભવી શકો છો. બસ કે મેટ્રો ટ્રેનમાં તમારી પાસેની જગ્યા ખાલી હોય છતાં ચીની વ્યક્તિ તમારી બાજુમાં નહિં બેસે; અડધા કલાકની મુસાફરી તે ઊભા-ઊભા કરી નાખશે પરંતુ તમારી બાજુમાં નહિં બેસે (બધા જ લોકો આવા નથી હોતા અને દરરોજ આવો અનુભવ નથી થતો; પરંતુ પાંચમાંથી એકાદ મુસાફરીમાં આવી આશા રાખી શકાય). બસસ્ટોપ પરથી બસ ઉપડી રહી છે અને તમે સમય સાચવવા માટે આ બસ પકડવા માટે દોડી રહ્યા છો; ડ્રાયવરની નજર તમારા પર પડે છે; તેને ખબર છે કે તમારા માટે તે ઉભો રહેશે તો દસ સેકન્ડથી વધારે ફરક નહિં પડે; પરંતુ તે નહિં ઊભો રહે. તમારી જગ્યાએ જો કોઇ મૂળ નિવાસી માટે હોય તો આ બસ ડ્રાયવર ઊભો રહેશે; પછી ભલે તે કેટલીક મિનિટો માટે મોડો પડી જાય!!

હોંગકોંગ વાસી ટેક્સીડ્રાઇવર ઘેરી ચામડી વાળાને કે ચીની સિવાયના અન્યભાષીને બેસાડવાની ના પાડે કે પછી બેસાડ્યા પછી અધવચ્ચે ઉતારી દે એવું પણ ઘણી વાર બનતું હોય છે.

આ બધું જ તમારે એક સામાન્ય નાગરિક તરીકે ભોગવવું પડે છે. એટલે કે જો તમારી કંપનીમાં તમારો હોદ્દો સામાન્ય કે તેથી ઉતરતો હોય, તમારી આવક મર્યાદિત હોય, તમારી રોજીંદી જીંદગીમાં તમારે પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટનો બહોળો ઉપયોગ કરવાનો થતો હોય તો તમારે તમારી રોજીંદી જીંદગીમાં આવુ બધું સહન કરવાની તૈયારી રાખવી જોઇએ. પણ જો તમે આ દેશમાં તમારી પોતાની કંપની ધરાવો છો; પાસે ઘણો પૈસો છે, તો તમારે માટે કોઇજ સામાજીક ભેદભાવ નથી. પૈસાના રંગમાં બાકીના બધા જ રંગ ભૂંસાઇ જાય છે; તમે દરેક જગ્યાએ આવકારને પાત્ર છો!! અહો વૈચિત્ર્યમ્ !!

ઘરેલુ નોકર તરીકે કામ કરવા આવતા ફિલિપિનો, ઇન્ડોનેશિયન ને નેપાળીમાંથી સૌથી મોટી સંખ્યા ફિલિપિનોની છે. તેમને મહિને મર્યાદિત પગાર મળે છે; જે માલિકને માટે કામ કરવા આવ્યા હોય તે સિવાય અન્ય ઘરોમાં કામ કરવા ન જઇ શકાય; આખા અઠવાડિયા દરમ્યાન માલિકના ઘર સિવાય ક્યાંય ન જઇ શકે (જોકે વિક-એન્ડમાં અને જાહેર રજાઓના દિવસે તેમને ફરજિયાત રજા આપવી પડે), માલિકના ઘરે જ સૂવાનું અને તેના ઘરે જ ખાવાનુ-પિવાનું; ઘરના દરેક કામ – સાફ સફાઇ/ કપડાં ધોવા ને ઇસ્ત્રિ કરવા/ રસોઇ/ વાસણ/ બાળકો સાચવવા/ તેમને તૈયાર કરવા અને સ્કૂલે મૂકવા-લઇ આવવા/ માલિકના કુતરા કે બિલાડીને સાચવવા-ફેરવવા લઇ જવા/ માર્કેટમાંથી શાકભાજી વગેરે ખરીદવા… ટૂંકમાં ઘરમાં નોકર રાખ્યા પછી કોઇ કામ જાતે ન કરે; બધી જ જવાબદારી નોકરની!! કેટલાક ગોરા લોકો અહિં એક-બે-ત્રણ વર્ષના ડેપ્યુટેશન પર આવે; પોતાના પરિવારને દેશમાં જ રાખીને આવે અને અહિં આવ્યા બાદ પહેલું કામ એજન્સીને કહીને ફિલિપાઇન્સથી જુવાન, રૂપાળી અને મહેનતુ ઘરનોકરની વર્ધી આપી દે. જ્યાં સુધી અહિં રહે ત્યાં સુધી તેને ઉપ-પત્નિની જેમ રાખે અને ભોગવે (અને લાગ મળ્યે બદનામ પણ કરી નાખે) અને પાછા જાય ત્યારે કામ પૂરૂં ને સંબંધ ખતમ!! પેલી આવનાર પણ કદાચ તેની આવી ‘ખાસ’ જવાબદારીથી જાણકાર હોય; અથવાતો આવ્યા બાદ ખબર પડી હોય અને દેશમાં પોતાના પરિવારને માટે કમાવાની લ્હાયમાં બધું ચલાવે રાખતી હોય. તનતોડ મહેનતના બદલામાં ખૂબ ઓછો પગાર, ઘણી બધી જવાબદારીઓ, શારિરીક-માનસિક શોષણ, અને કેટલાક કેસમાં જાતિય શોષણ તે છતાંય કોઇ જ પ્રકારની ઇજ્જત નહિં!! તેમની જીંદગીને ધ્યાનથી જોયા પછી લાગે કે ગુલામી પ્રથા હજુ ગઇ નથી. જો કે આ “ગુલામો” રવિવારના દિવસે તેમની મરજી મુજબની મજા કરવા માટે આઝાદ હોય છે અને તે દિવસે આ બધી જ ટચુકડી-ટચુકડી (પુખ્ત ઉંમરની ફિલિપિનો છોકરીઓની સામાન્ય ઊંચાઇ આપણે ત્યાંની દસ વરસની છોકરી જેટલી હોય છે) છોકરીઓ (વાસ્તવમાં સ્ત્રીઓ) હોંગકોંગના બધા જ વિસ્તારોની બધી જ ગલીઓને ભરી દે છે.

આ વાત અહિં કરવાનું મુખ્ય કારણ એ છે કે; આપણે અગાઉ ભારતિય સમાજ વ્યવસ્થામાં બ્રાહ્મણોનું વર્ચસ્વ / મનુ-સ્મૃતિ / ચાતુર્વણ્ય વ્યવસ્થા, તેની ઉત્પત્તિના સંભવિત કારણો અને તેને નાબુદ કરવાના ઉપાયોની ચર્ચાઓ કરી હતી. તે સમયે પણ મેં જણાવ્યું હતું કે આ પ્રકારના સામાજીક ભેદભાવો દુનિયાના ઘણા સમાજોમાં પ્રવર્તમાન હોય છે. અહિં તેમાંના એક (અને દુનિયાના અતિ સમૃધ્ધ) સમાજનું આંખે દેખ્યું ઉદાહરણ આપ્યું છે. આ લેખને લગતી કેટલીક પૂરક માહિતી આ બધી લિંક પરથી મળી રહેશે.

Social Discrimination is a part of Hong-Kong’s daily life and so, it has to pass the law against racial discrimination. It was a first of its kind in any of the Chinese territory. The law was passed in July 2008 and it was not so strong.

“Time World” of 14th July 2008 wrote an article about it with heading – “HK’s Half-Baked Anti-Racism Law” (http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1822399,00.html). 

Asia Times online wrote on July 15, 2008 “Hong Kong’s dirty little secret: Racism” (http://www.atimes.com/atimes/China/JG15Ad01.html).

An Australian actor and activist working in Hong Kong also wrote on his blog ‘An Aussie in Hong Kong’ with the title – “Racism in Hong Kong” on 13th Oct., 2010 (http://www.hokwokwing.hk/archives/201010/racism_in_hong_kong.html)

These are some example available on the world of internet; you can also find some surveys on internet; conducted before and during passing the law against racism. Results of this survey are interesting but shocking!!

સિક્કાની બીજી બાજુ પણ બતાવવી જરૂરી છે; જે મેં નજરે જોયેલી અને અનુભવેલી છે. ઉપર મેં જણાવ્યું કે હોંગકોંગના મૂળનિવાસીઓનું બહારના લોકો સાથેનું વર્તન ભેદભાવભર્યું હોય છે; અને ભારતિય કે ભારતિય ઉપમહાદ્વિપમાંથી આવતા લોકો માટે તેનું પ્રમાણ થોડું વધારે હોય છે. પરંતુ, વધારે ઝીણવટથી જોઇએ તો આ માટેના કારણો આપણા લોકો ડગલે ને પગલે આપી રહ્યાં છે. મેં મેટ્રો-ટ્રેનમાં મુસાફરી કરતાં નોંધ્યુ છે કે કેટલાક ભારતિય જુવાનિયાઓ ટ્રેનમાં મુસાફરી કરતી વખતે કે સ્ટેશન પર ટ્રેનની રાહ જોતી વખતે ફૂટડી ચીની છોકરીઓને ટીકી-ટીકીને જોઇ રહેશે; અને જો ચાન્સ મળે તો તેમને સ્પર્શ કરી લેશે. આવું વર્તન સ્થાનિક લોકો ક્યારેય નહિં કરે. હા, તેઓ પોતાની પત્નિ, ફિયાન્સી કે ગર્લફ્રેન્ડ સાથે જાહેર સ્થળોએ એવી રીતે વર્તતા હોય છે કે જાણે તેઓ આત્યારે તેમના બેડરૂમમાં બેઠા હોય. જો કે આ જ અહિંની સંસ્કૃતિ (કે પછી વિકૃતિ) છે; તેને માટે આપણે કોઇ દલિલ/ ટિપ્પણી કરવાની ન હોય. પરંતુ તેઓ જે કાંઇ કરે છે તે પોતાના સાથીદાર સાથે જ કરતાં હોય છે, બીજા કોઇની સામે નજર સુધ્ધાં નથી નાખતા. બીજી એક ઘટના એથી પણ વધારે આઘાત જનક હતી. દરેક ઠેકાણે હોય છે તેમ, હોંગકોંગમાં પણ મેટ્રો ટ્રેન સ્ટેશનમાં દાખલ થવા માટે તમારે ટિકિટનો ઉપયોગ કરવાનો હોય છે; મશીન આગળ ટિકિટ બતાવો એટલે દરવાજો ખૂલે અને તમે પ્લેટ્ફોર્મ પર થઈ ટ્રેનમાં દાખલ થાવ અને તમારા ગંતવ્ય પર પહોંચ્યા બાદ; તમારી ટિકિટ ફરીથી બતાવવાની હોય છે જેથી ત્યાંનો દરવાજો ખૂલે અને તમે બહાર નીકળી શકો. (ટિકિટને બદલે પાસ કે ઇલેક્ટ્રોનિક કાર્ડ પણ હોઇ શકે.) એક વાર ઓફિસ જતાં મારી ટ્રેનમાં ત્રણ ભારતિય છોકરાઓ હતા; તેમની વાતો પરથી લાગ્યું કે ત્રણેય સ્કૂલ સ્ટુડન્ટસ્ હોવા જોઇએ. જે સ્ટેશને મારે જવાનું હતું ત્યાંજ તેઓ ઉતર્યા, મારી સાથે-સાથે બહાર જવાના દરવાજે આવી રહ્યાં હતાં તેમાંનો એક જણ પોતાની ટિકિટ (કે પાસ) મશીનને બતાવીને બહાર નીકળી ગયો. બાકીના બે માંથી એક બોલ્યો કે “અરે, ઊભો રહે મારી પાસે તો ટિકિટ જ નથી. થોડી રાહ જો, હમણા ભીડ ઓછી થશે અને સિક્યુરિટીવાળા પણ આમતેમ થઇ જશે; પછી પેલી રેલિંગ કુદીને હું બહાર આવી જઇશ.” મારે માટે આ ખરેખર આશ્ચર્ય પામવા જેવું જ નહિં પરંતુ ઝટકા સમાન પણ હતું. મને નવાઇ લાગી કે કોઇ આવી રીતે પણ હોંગકોંગમાં મુસાફરી કરે છે?? અને તે પણ સ્કૂલના છોકરાઓ અને બધાથી વધીને તે પણ ભારતિય?

તે ઉપરાંત અન્ય રીતે પણ ભારતિય લોકો હોંગકોંગના સામાજીક વાતાવરણ માટે વિચિત્ર લાગે તેવું વર્તન કરતાં હોય છે જેમકે જાહેરમાં મોટે-મોટેથી વાતો કરવી, કચરો ગમે ત્યાં ફેંકવો કે ગમે ત્યાં થૂંકવુ વગેરે.. અને મૂળનિવાસીઓને નફરત કરવા માટેના કારણો આપતાં હોય છે.

તેની સામે કેટલાક એવા પણ ભારતિયો હોય છે કે જે સવાયા હોંગકોંગ વાસી થવા જાય છે. પોતાનું વાણી-વર્તન અકુદરતી રીતે કાબુમાં રાખવાનો પ્રયત્ન કરતાં હોય છે અને તે રીતે હોંગકોંગ વાસીની નકલ કરવાનો પ્રયત્ન કરીને તેમનામાંના જ એક હોવાના વહેમમાં રાચતા હોય છે. જાણે આખા હોંગકોંગના ભારતિય લોકોનો ઠેકો લઇ રાખ્યો હોય તેમ બીજાઓને વણમાગી સલાહો પણ આપતા ફરતાં હોય છે; આમ કરો ને આમ ન કરો વગેરે. આવા લોકો અહીં-તહીં છાપાઓમાં કે ઇન્ટરનેટ પર કે પછી ન્યુઝ ચેનલો પર સમાચાર વાંચી-સાંભળી ટ્રેનોમાં; બસોમાં ભેગા થઇ પોતાના દેશ વિષેની ભરપુર ટીકા-ટીપ્પણી અને સરખામણી કર્યા કરતાં હોય છે. અને આ બધામાંથી એવો નિષ્કર્ષ કાઢવાની કોશિશ કરતાં હોય છે કે ભારત પછાત છે અને હોંગકોંગ બહુ જ વિકસિત છે; અને પેટભરીને-મનભરીને ભારતને, તેના નેતાઓને ને ત્યાંના અધિકારીઓને ગાળો દેવાનો વાણી વિલાસ કર્યા જ કરતાં હોય છે; દરેક ચર્ચાને અંતે એવું સાબિત કરવાનો પ્રયત્ન કરે કે હોંગકોંગ ભારત કરતા બધી રીતે ચડિયાતું છે અને તેવું અન્ય લોકોના મગજમાં ઘુસાડવાનો પણ પ્રયત્ન કરે. આવા લોકો પાછા અહિં-તહિંથી અધકચરી માહિતી મેળવીને હોંગકોંગના નિતિ-નિયમો અને કાયદા-કાનુનો વિષે પણ લાંબી-લાંબી ચર્ચાઓ કર્યે રાખે અને બીજા દેશવાસીઓને તેમની વાત મનાવવાનો પ્રયત્ન કરે. સરવાળે આવા લોકો પણ હોંગકોંગ વાસીઓમાં ભારતિયો વિષેની ખરાબ માન્યતાને દ્રઢ કરવાનું જ કામ કરે છે. ભાગલા વખતે પાકિસ્તાન ગયેલા મુજાહિદ્દીનોની માફક ન તો તેઓનો હોંગકોંગમાં માનભેર સ્વીકાર થાય છે; તેઓએ કરેલા વાણી વિલાસને પગલે હોંગકોંગના લોકોને અન્ય ભારતિયો વિષેની નકારાત્મક વાતોની જાણ થાય છે (જે સામાન્ય સંજોગોમાં બહાર ન આવી હોત) અને તેમણે કરેલા આવા નાટકિય વર્તનને લીધે તેમને તેમના પોતાના ભારતિય સમાજમાં તો કોઇ સ્વીકારતું જ નથી!!

આખી ચર્ચાનો નિષ્કર્ષ એટલોજ કે કાગડા બધે જ કાળા હોય છે અને ‘કા-કા’ ની જ વાણી બોલતા હોય છે; પછી તે ભારત હોય કે હોંગકોંગ. આપણા સમાજમાં વર્ણવ્યવસ્થા એટલે ઊંડે સુધી ઘુસી ગયેલી છે કે તેના વિરૂધ્ધના જરા સરખા કાર્યો પણ મોટી સામાજીક ટીકાને પાત્ર બને છે. પરંતુ, તે છતાંય સામજીક પરિવર્તન આવી રહ્યા છે અને કુપ્રથાઓ માંથી બહાર આવવાનો પ્રયત્ન થઇ રહ્યો છે; જ્યારે અહિંતો આ પ્રકારની સમાજ વ્યવસ્થાને બધાએ એટલી હદે સ્વીકારી લીધી છે કે તેને વિષેની દરેક વાત લોકોને સામાન્ય લાગે છે અને કોઇને તેની વિરૂધ્ધ બોલવા માટે સમય પણ નથી!! જય હિંદ!!!

વર્ણ વ્યવસ્થા – એક અલગ વિચાર

મનુસ્મૃતિ કે એવા પ્રકારના બીજા સાહિત્યોનો અભ્યાસ કરવાની બહુ તક તો મળી નથી; પરંતુ હા ભારતમાં (માત્ર હિંદુઓમાં નહિ) પ્રવર્તતી વર્ણ વ્યવસ્થા વિષે અભ્યાસ કરવામાં રસ ખરો અને તે વ્યવસ્થા વિષે થોડો ઘણો વાંધો પણ ખરો.

ભારત સિવાયના પણ ઘણા બધા દેશોમાં ફરવાનું થયું છે અને મારા અંગત રસના લીધે ત્યાની સમાજ વ્યવસ્થાઓ અને વર્ણ કે વર્ગ વ્યવસ્થાઓ વિષે જાણવાનો પ્રયત્ન કરતો રહ્યો છું. મારા મતે દુનિયાના દરેક સમાજમાં વધતે – ઓછે અંશે આ પ્રકારની વ્યવસ્થા પ્રવર્તમાન હોય જ છે. ક્યાંક ધર્મના આધારે, તો ક્યાંક સામાજિક મોભાના આધારે, તો લગભગ દરેક સમાજમાં આર્થિક પરિસ્થિતિના આધારે. કદાચ તે જ રીતે પુરાણ અને વૈદિક કાળના ભારતમાં આ વ્યવસ્થાને વર્ણ-વ્યવસ્થા તરીકે વિકસાવવામાં આવી અને વ્યાપક રીતે સ્વીકારવામાં આવી.

એક રીતે જોઈએ તો આ પણ જંગલના કાયદા જેવું જ સ્વાભાવિક છે – બળીયાના બે ભાગ. માણસોમાં જ નહિ પરંતુ પ્રાણીઓમાં પણ આ પ્રકારની વ્યવસ્થા પ્રવર્તે જ છે. જે સૌથી વધુ શક્તિશાળી છે તેને તેના મોભા પ્રમાણે શિકાર પર પ્રથમ આધિકાર છે. આંતરિક લડાઈઓ દ્વારા નક્કી થયેલ નરને જૂથની માદાઓ સાથે પ્રણયનો આધિકાર મળે છે અને તેના DNA દ્વારા તે જૂથની ભવિષ્યની પેઢીઓ આકાર લે છે. આ એક સનાતન કુદરતી વ્યવસ્થા છે. ભારતની અને જેને આજે આપણે હિંદુઓની વર્ણ વ્યવસ્થા કહીએ છીએ તે આ પ્રકારની સામાજિક રચનાનું એક structured અને જટિલ પ્રકારે વિધિવત સ્વીકારેલું સ્વરૂપ કહી શકાય.

ઈરાનમાં (ઈરાની સભ્યતા – persian civilization – ને પુરાણકાળ જેટલી જ જૂની ગણી શકાય) કેટલાક અભ્યાસુઓને મળવાનું થયું હતું; તેમના મત મુજબ તેમના સમાજમાં પણ આ પ્રકારની વ્યવસ્થા છે અને હતી. આજના ઇસ્લામના (જેનો આધાર સમાનતા છે) જમાનામાં પણ ત્યાના સમાજમાં ઊંચ-નીચના ભેદભાવો છે જ અને તે પણ કુળના આધારે; નહિ કે માત્ર આર્થીક પરિસ્થિતિને આધારે!! તે જ રીતે સાઉદી અરબમાં પણ ઊંચા કુળના આરબો નીચા કુળના આરબો સાથે રોટી-બેટી તો ઠીક પણ સાથે કાવો કે હુક્કો પીવાના સંબંધ પણ નહિ રાખે. તેમને નીચા ગણવામાં આવતા હતા અને હજુ પણ ગણવામાં આવે છે. આર્થિક રીતે તેઓ સધ્ધર થઇ ગયા હોય તો પણ તેમને ઉચ્ચ કુળના લોકોમાં સ્થાન નથી મળી શકતું!! આજ પ્રકારની પરિસ્થિતિ ઘણે ભાગે અગ્નિ – એશિયાના અને પૂર્વના દેશોમાં પણ પ્રવર્તે છે. જો કે તે માટે દલીલ કરી શકાય કે ત્યાના સમાજ પર હિંદુ ધર્મનો ઘણો વધારે પ્રભાવ છે. પરંતુ યુરોપના સમાજની પરિસ્થિતિ પણ આપણા જેવી જ છે. જે સમયે સમાજના જે વર્ગનું વર્ચસ્વ હોય તે અધિપત્ય જમાવવા સમાજ વ્યવસ્થાને પોતાની રીતે નિયમબદ્ધ કરવા પ્રયત્ન કરે જ છે.

જે સમયમાં ભારતની વર્ણવ્યવસ્થાને આ પ્રકારનું સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું હશે તે સમયમાં બ્રાહ્મણોની (અથવા તો કહો કે કોઈ એક ચોક્કસ વ્યવસાયમાં પ્રવૃત વર્ગ – કે જે પછીથી બ્રાહ્મણ તરીકે ઓળખાયો) સમાજમાં બોલબાલા હોવી જોઈએ અને જંગલના કુદરતી કાયદા મુજબ જ તેમણે પોતાનું વર્ચસ્વ જાળવી રાખવા માટે પોતાના આધિપત્ય નીચે રહેલ સમાજને કાયમ માટે ગુલામ બનાવી રાખવા માટે આ પ્રકારની વ્યવસ્થા બનાવી. જે વ્યવસ્થા તે સમયના સમાજમાં (મને-કમને) સ્વીકારાઈ અને જે તે વર્ગનું આધિપત્ય કાયમ રહ્યું!! આ આધિપત્ય આજ દિન સુધી વધતે ઓછે અંશે છે અને તેને હજુ પણ કાયમ રાખવા માટેના ધમપછાડા પણ ચાલુ જ છે.

આ પ્રકારની વ્યવસ્થાને તમે કે હું કે માનવ સમાજનો કોઈ પણ સભ્ય મિટાવી શકે તેમ નથી (અહી વર્ણ વ્યવસ્થાનો પક્ષ ખેચવાની વાત નથી); કારણકે કુદરતી ન્યાય મુજબ જે શક્તિશાળી છે (નર કે માદા; બ્રાહ્મણ કે શુદ્ર, ગરીબ કે તવંગર, રાજા કે ભિખારી, જ્ઞાની કે મુર્ખ) તે સમાજમાં ઉભરીને બહાર આવશે જ અને સમાજના બાકીના સભ્યો તેની માત્ર નોંધ જ નહિ લે પરંતુ તેને પૂજશે અને અનુસરશે પણ ખરા. તમે પુરાણા ઇતિહાસમાં; નજીકના ઇતિહાસમાં કે પછી વર્તમાન સમયમાં પણ તેના ઘણા ઉદાહરણ જોઈ શકશો. આજે આપણે ચતુર્વર્ણ વ્યવસ્થાને મિટાવી દઈશું તો કાલે નવા પ્રકારની વ્યવસ્થા અસ્તિત્વમાં આવશે જે બળિયાને વધારે બળવાન અને કચડાયેલાને વધુ નીચો બનાવવા માટેની નવી machinery હશે; કારણકે કુદરતના કાયદાને કોઈ ઉવેખી શકવાનું નથી!!

જરા નજીકના ઇતિહાસમાં નજર કરો – સોવિયેત રશિયાના સમાજમાં (કે જ્યાં સામ્યવાદ પ્રચલિત હતો) કામગારનું મહત્વ ઇજનેર કે ડોક્ટર કરતા વધારે હતું. સામાજિક મોભાની વ્યાખ્યા જ બદલાઈ ગઈ હતી!! તે જ રીતે મારા અંગત અનુભવ પ્રમાણે સદ્દામના સમયના ઈરાક (કે જે દુનિયાની સૌથી પ્રાચીન સભ્યતાઓ માનો એક પ્રદેશ છે; જ્યાં અરેબીક ભાષાને એક મોભો મળ્યો અને તે શુદ્ધતાનું સ્વરૂપ પામી)માં મારા એક મિત્ર કે જે orthopedic ડોક્ટર છે તેમણે ડોકટરી છોડીને trading નો વ્યવસાય અપનાવ્યો હતો; કારણકે તેમણે ડોક્ટર તરીકે સરકારી હોસ્પિટલમાંજ સેવા આપવી પડે અને તેમનો તે સમયનો પગાર મહીને માત્ર પાંચ (U S ) ડોલર હતો. પરંતુ ધંધો કરનારને આવા પ્રકારના કોઈ restrictions નહોતા. આ પણ બળીયાઓની બનાવેલી સમાજ વ્યવસ્થાનું ઉદાહરણ ગણી શકાય. તે જ રીતે ખ્મેર-રૂઝના કમ્બોડિયા (જ્યાં દુનિયાનું સૌથી વિશાળ પ્રાચીન હિંદુ મંદિર આવેલું છે)માં દરેક બુદ્ધિશાળી (જેવા કે પ્રોફેસર, ડોક્ટર, ફિલોસોફર વગેરે) માણસને બળજબરી થી ખેતરોમાં કામ કરવા માટે જોતરી દીધા હતા. અહી પણ બળવાન બની બેઠેલા લોકોએ પોતાની રીતે સમાજ વ્યવસ્થાને મારી મચેડી ને બદલવાનો પ્રયત્ન કર્યો તે દેખાય છે.

આમ ભારતની (કે જેને ભારતમાં પ્રથમ મુસ્લિમો; ત્યારબાદ મીશનરીઓ અને તે પછી આવેલ યુરોપના વેપારી-શાસકો એ હિંદુ સમાજની ગણાવી) વર્ણ વ્યવસ્થા મનુષ્યની કુદરતી જીજીવિષાનો જ એક ભાગ છે અને તે દરેક સમાજમાં પ્રચલિત છે. તેનો વિરોધ (અને સ્વીકાર પણ) આવકાર્ય જ છે; પરંતુ તે વિશેની ઘસાતી કે તેને કારણે સમગ્ર સમાજ વ્યવસ્થાને ઉતારી પાડતી ટીપ્પણી અયોગ્ય છે. આપણે એ સમજવું જોઈએ કે આ પ્રકારની સમાજ વ્યવસ્થાનો ખુલીને વિરોધ કરવાની આપણને છૂટ હોવી તે જ આ સમાજ વ્યવસ્થાનું સૌથી મહત્વનું પાસું છે. (અને કદાચ આ જ કારણે આ સમાજ વ્યવસ્થા આજ સુધી પ્રવર્તમાન છે; બાકી આગળ વર્ણવ્યા તે બધા ઉદાહરણોમાં સમાજ વ્યવસ્થાઓ પડી ભાંગી; કારણકે તેમાં નવા વિચારોને સ્થાન ના હતું). ચાતુર્વર્ણ સમાજ વ્યવસ્થા ને જે લોકો બ્રાહ્મણ – કેન્દ્રિત સમાજ વ્યવસ્થા માને છે તેમણે; વ્યવસ્થામાં વર્ણવ્યા પ્રમાણેના બ્રાહ્મણ જેવા (માત્ર જ્ઞાન અને બુદ્ધિશક્તિમાં જ નહિ પણ તેના જેવા ખંધા અને પોતાનો સિક્કો ખરો કરી બતાવનારા પણ) બન્યા પછી પણ જો પોતાનો તે મુજબનો સ્વીકાર ના થાય તો સાચે-સાચ બ્રાહ્મણ વિરોધી લડત ચલાવવી જોઈએ. પરંતુ મોટા ભાગના લોકો પોતાની ઉંચાઈ (કે નીચાઈ) પર રહીને જ શિખર પરના ફળો પામવા માંગે છે – જે દેખીતી રીતે જ શક્ય નથી. ફરી એકવાર જણાવી દઉ કે મારો આ વ્યવસ્થાની તરફેણ કરવાનો કોઈ જ ઈરાદો નથી કે તેના દુષણો ને કારણે કચડાયેલ કે દુભાયેલ લોકોને જુઠ્ઠા ઠેરવવાનો પણ પ્રયત્ન નથી. તેમના માટે હમદર્દી છે જ અને તેમની સાચી લડત માટે પણ માન છે. પરંતુ સિક્કાની બીજી બાજુ એ પણ છે કે સમાજ વ્યવસ્થાના ચુપચાપ હિસ્સા બનીને તેમણે પણ આ પ્રકારની સમાજ વ્યવસ્થાને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. તેમણે પણ આ વ્યવસ્થામાંથી બહાર આવવાને બદલે તેને સ્વીકારી પોતાને ભાગે આવતા લાભો મેળવવાનું ચાલુ રાખ્યું જ હતું. તેમને પણ તેમનું survival અને security આ વ્યવસ્થામાં જ દેખાઈ હતી અને તે પ્રમાણે વર્તીને તેમણે પોતાના અસ્તિત્વને કાયમ રાખ્યું હતું.

હવે જો તે કહેવાતો કચડાયેલો કે દુભાયેલો વર્ગ સમાજમાં ખરેખર ઊંચું સ્થાન પામવા માંગતો હોય તો તેમણે એવા પ્રકારની ઉંચાઈ પર આવીને રહેવું પડશે. ત્યાં પહોચતા સુધીમાં તેમને ઘણા અવરોધો નડશે; જે આ જગ્યાએ બેઠેલા છે તેઓ સહેલાઈથી તેમનું સ્થાન છોડવાના નથી!! તેમની સાથે સંઘર્ષ કરીને, સીધી લડત આપીને, સમાજની સમક્ષ પોતાની સર્વોપરિતા સાબિત કરીને જ આ સ્થાન મેળવી શકાય છે. અને આ વાતને સમજનારાઓએ ઉચ્ચ સ્થાન મેળવેલું જ છે. ડો બાબા સાહેબ આંબેડકર તેનું દેખીતું ઉદાહરણ છે. પરંતુ બાબા સાહેબની આંગળી પકડીને કે તેમની પીઠ પર સવાર થઈને આખો સમાજ કાઈ તેમના જેટલી ઉંચાઈ એ ન બેસી શકે; તેને માટે તો બાબા સાહેબ જેટલી ઉંચાઈ પણ મેળવવી પડે. વર્ણવ્યવસ્થાને ભાંડવાને બદલે તેને પોતાની રીતે બદલીને તેનો લાભ ઉઠાવવો તે જ ‘જંગલ કાયદા’ને માન આપીને કુદરતી રીતે સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું ગણાશે.

શુદ્ર સમાજે ભારતમાં સહેવા પડેલા ધુત્કાર કે તિરસ્કારને આ લડતનો જ એક હિસ્સો ગણી શકાય; જે વર્ષોથી ચાલી આવેલ છે અને આ લડત કદાચ બીજા ઘણા દાયકાઓ સુધી ચાલતી રહેશે. કારણકે કોઈ પણ બદલાવ અચાનક નથી આવી જતો કે તેને માટે કોઈ ગુરુ ચાવી પણ નથી હોતી!!

અને જો સાર્વત્રિક રીતે આજની પરિસ્થિતિ જોઈએ તો આપણે સમજી શકીએ કે આ સમાજમાં હવે બ્રાહ્મણ કે શુદ્ર જેવા વિભાજનનું મહત્વ નથી રહ્યું; અથવા તો તે ધીમે ધીમે ખતમ થતું જઈ રહ્યું છે. તમે કોઈ બ્રાહ્મણ યુવાનને પટાવાળા કે ડ્રાઈવરની નોકરી કરતો જોઈ શકો છો જે ભલે જન્મે બ્રાહ્મણ છે પરંતુ કર્મે તો શુદ્ર જ છે; અને સમાજ માં (અરે તેના પોતાના સમાજમાં પણ) તેનું સ્થાન પણ શુદ્ર જેવું જ છે!! તે જ રીતે કોઈ દલિત વ્યક્તિ પોતાની આવડત અને સૂઝ બુઝ ના જોરે શિક્ષક બની શકે છે અને તેનું સ્થાન પણ (જો સાચો શિક્ષક હોય તો) સમાજમાં ગુરુ જેટલું જ પૂજનીય થઇ શકે છે!! આમ આ કહેવાતી વર્ણ વ્યવસ્થાને આપણે હવે નવી રીતે અને નવી દિશામાં ફેરવવાની શરૂઆત કરી જ દીધી છે.

પાછા મનુસ્મૃતિ પર આવીએ તો; તે જે તે સમયનું સાહિત્ય હતું અને તેના પર તે સમયની સામાજિક અને રાજકીય પરિસ્થિતિની અસર હોય તે બની શકે છે અને સ્વીકાર્ય છે. તે ઉપરાંત તેમાં દર્શાવેલ universal સામાજિક નીતિ નિયમો આજે પણ પ્રવર્તમાન હોઈ શકે છે; અને તે આપણે સ્વીકારવા પણ જોઈએ. બાકી તેનું અર્થઘટન કોઈ પોતાની રીતે કરીને પોતાના ફાયદા કઢાવવા માંગે અને તેમાં સફળ થઇ જાય તો તે તેનું સદનસીબ (કે બદનસીબ) કે પછી તેની ખાસ આવડત કહી શકાય. જે બ્રાહ્મણો સદીઓ થી કરતા આવ્યા છે; હવે બાકીના વર્ણો નો વારો છે. Keep it up !

By the way, હું જન્મે અને કર્મે વૈશ્ય છું અને સમાજમાં તે પ્રમાણેનું સ્થાન જ ધરાવું છું; અને તેને સ્વીકારીને તેમાં સુખી રહેવું તે મારા survival માટે જરૂરી પણ છે. After all, I am also a social animal.

The Four Class-System (Chaturvarn Vyavastha) of Indian Society

I happened to write on the above mentioned subject on Mr. Bhupendrasinh Raol’s Blog – Kurukshetra as a reply on one of his posts (“Manu-Smruti Adhyay 2/1″) and the same was published as an article on his Blog. This incident inspired me to enter into the world of bloggers. And as a gratitude towards my inspiration; I would like to publish the same article as my first article. The original article was published in my own language – Gujarati; but, I would like to translate the same here in English for its wider spread.

Article as it is –

I did not have a chance to study literatures like Manu-Smruti; but, I am interested to study so called cast system (or four-class system) prevailing in Indian (not ONLY in Hindus) society and I have some objections also against it.

I happened to travel many countries other than India and due to my personal interest and curiosity I try to study social systems of these countries. According to me such class-systems are prevailing more or less in all societies and civilizations around the world. It may be based on religious status or on social respectability; and in almost all societies it is prevailing on the economic condition of one self. (It is sometimes also known as a SOCIAL DISCRIMINATION too!!) May be such system must have developed in ancient Indian civilization (in Vedic Era) as a Varn-Vyavastha and it may have been accepted widely.

It is obvious and as natural as a Jungle Rule – Survival of the fittest!! It is as well prevailing in animal kingdom – one who is strongest than others has a first right to have the prey! Alpha male has a right to mate with all females of his heard; and the alpha will be decided by internal fights amongst the probable candidates. It will be his DNA which will be carried on to the offspring of the heard. This is a tradition created by the nature. The so called Hindu class-system (or Varn-Vyavastha) of India could be traditionally created and a well STURCTURED & complex form of such social system (i.e. Survival of the fittest)

I happened to meet some scholars in Iran (note : Iranian civilization is as old as a Vedic Era); according to them – they also had and still has such class-based social structure. Evan in today’s Islamic period (Equality is one the pillar of Islam) they still have a social discrimination; based on Family’s Pride; not only over the economic situation!! Similarly, upper class Arabs (discriminated by their Family’s history) do not keep any relation (marriage and/or social gathering etc.) with lower class Arabs. Even if these ‘lower class people’ has attained a high economic status, they could not get a high status amongst the ‘Higher Class’ people due to their ‘Family by Birth’!! The similar system is prevailing in East Asian countries too. However, we can more or less blame the influence of Hinduism in these countries for such social systems. But, European society is not different than Indian society. It is a universal fact that the class which is ruling the society of that time; will try to mould and regularize the entire social system (rather social structure) according to the needs of ruling class.

It may have been possible that Brahmins (Or you can say that the “upper class” of society engaged in a particular activity or tradition; which was later termed as Brahmin!!) were ruling in the times of discriminating such complex social structure / system in ancient India. And as per the (above mentioned) Jungle Rule; they must have devised a social system to maintain their supremacy & dominance forever. Which was accepted (willingly or un-willingly) in the society of that era and the sovereignty of a particular class was established. The dominance is still prevailing more or less in today’s era; and the same ruling class is still making all its efforts to keep it intact.

Neither I, nor you nor any human being could prevent such (discriminated between higher class & lower class) social system. Because, whoever is stronger as per the nature’s law (it could be a male or female, Brahmin or Shudra, rich or poor, king or vagabond, intellectual or unlettered) will come out as a ruler and all other members of society has not only to notice that person but they will worship and follow too. You can have many examples in ancient history, recent past or even in the present. If we try and demolish the “chaturvarna” (four-class) social system today than there a new such system may emerge tomorrow which will be machinery to make stronger more stronger and crushed ones more crushed. Because, no one can deny nature’s law.

Just look at the recent past – a worker (labor) was more important than a doctor or engineer in Soviet Russia (which had a socialist structure of the society). The definition of social status was completely reversed!! Similarly, I have a friend from Iraq (which was one of the earliest civilization of the world and the Arabic language got its peak in this region); who studied medicine and is an orthopedic surgeon; but, was completely involved in a trading business of his family. Because, he has to work at the Govt. Hospital in Saddam ruled Iraq and his monthly pay will be US$ 5; while traders were not restricted like professionals. This is a bitter example of stronger!! Similarly, all intellectuals (like professor, advocate or philosopher) were forced to work on fields during the rule of Khmer Rouge in Cambodia (where one of the world’s biggest Hindu Temple is situated). This is also a good example of twisting of social system for strong & ruling class of the society.

Similarly, India’s four-class social system (which was described as Hindu Social system initially by Muslims, than by missionaries and later by trader-rulers from Europe) should be considered as a part of their natural desire to survive and rule and it is prevailing in all different societies of the world. Oppose (and acceptance to) of such system is accepted and invited but undue comments to degrade the entire society just due to a four-class system is unworthy. We shall understand that the right to oppose such system is the best part of this system.  (And this system is in existence because of such reason. Otherwise, all above mentioned social systems vanished within very short time; because such systems didn’t have a place for fresh thoughts) People, who has a strong oppose of this four-class system which is also known as Brahmin centered social system; should try to become like a Brahmin (not only in knowledge and intelligence but also shrewd and stubborn like them) and if they are not accepted like them; than they should really fight against so-called Brahmins. But, most of the people wish to enjoy fruit of the peak being at their own heights (or ditch) – which is not possible. I would like to make it clear that neither I intend to favor the so called four-class system (or chatruvarn vyavastha) nor I wish to deny the pitiable situation of so-called lower class of the system and also I support their ‘true’ fight against the system. But, the other side of the coin is that they encouraged this social system by accepting it without uttering a word against it. They also never tried to come out of this system but, accepted our position in the system and also enjoyed the fruits of their own part. They also saw their survival and security in this system and they bought their existence by obeying rules of this system.

If this so called “crushed” class – ‘dalits’ – wish to get the higher position on this system than they also need to attain the same height.  They may face so much of resistance; people who are already sitting at this place will not be ready to leave their position easily!! They have to attain top position by direct fight with them & by proving themselves as the best. The people and individuals who proved themselves are already enjoying such position in the society. Baba Saheb Ambedkar is the best example of it. But, the whole such ‘crushed-class’ should not try reach to the same height just by riding on the back of Baba Saheb. One has to achieve the same height as of the Baba Saheb. If you change this four-class system for your own benefits; instead of slandering it, than you can attain your position naturally by honoring the ‘jungle-rule’.  

The disregard and hatred endured by the ‘shudra’ society shall be considered as a fight against this system; which is continuing since last so many centuries and may be continued for some more decades. Because, the change doesn’t come overnight and there is no master key for such a big social change!

And if we see this in wholesome way, than there is no such Brahmin-Shudra discrimination in today’s Indian Society or it is diminishing day by day. You can find a Brahmin youth working as a peon (office-boy) or a Driver’s job. He is a Brahmin by birth but shudra by his work (karma). And his position in the society (even in his own social circle) is same as Shudra. Similarly, a ‘Dalit’ can become a proud teacher (in today’s world) with the help of his comprehension and proficiency. And he can also enjoy the honorable position like GURU (if he is a teacher in true sense)!! Thus, we have already started changing this so-called “chatur varn-vyavastha” into new direction & in a new ways.

If we come back to ‘Manu-Smruti’; then we can accept that it may have the influence of social and political situation of that time when it was created and it is accepted too. We should also accept the ‘universal’ social laws existed in the ‘Manu-Smruti’ which may be prevailing even in today’s world. If somebody would try to interpret it in his own way and get benefitted; then it shall be considered as a good luck (or bad luck??) to him or a special skill of that person or a class of society. Brahmin’s have been doing this for centuries now it’s a turn of other classes, keep it up!!

By the way, I am a “vaishya” by birth and doing (karma) and I enjoy that position in my society. Being happy by accepting it is required for my survival. After all, I am also a social Animal.